De voordelen van een monarchie

Ik hou van het ceremoniële presidentschap, zoals Duitsland dat heeft. Een Bondspresident die zichtbaar, symbolisch en verbindend is, maar weinig macht ten toon kan spreiden. Machtige presidenten zoals in Frankrijk of de VS kunnen die functie niet vervullen. Als je zowel politieke macht moet uitoefenen als symbolisch staatshoofd zijn, kun je niet boven de partijen staan.

Nederland heeft zo'n president als in Duitsland niet nodig, want het heeft het koningshuis. Het zou gezien de rijke geschiedenis van dit land onzinnig zijn om de monarch te vervangen door een president. Maar in het debat over de invloed van de koning op het bestuur, is het goed om de constitutionele monarchie te vergelijken met het ceremoniële presidentschap. En dan blijkt het behoud van bescheiden invloed van de monarch om op cruciale moment richting te bieden en gezag te belichamen het verdedigen waard.

Natuurlijk zal de Nederlandse monarch nooit dezelfde macht hebben als de indirect verkozen Bondspresident, die bijvoorbeeld een wet niet-grondwettelijk mag verklaren (gebeurt gemiddeld eens per decennium), criminelen gratie kan verlenen of noodwetten vaststellen in een tijd tussen regeringen. Zoveel verantwoordelijkheden kun je niet geven aan een erfelijk koningshuis.

Maar er zijn wel belangrijke kenmerken van het koningshuis die behouden moeten blijven en die nu onder druk van het parlement dreigen te worden afgezwakt. Uiteraard ben ik het als historicus eens met het PvdA-voorstel om het koninklijk archief toegankelijker te maken, maar daarna komen mijn bedenkingen. Die beginnen met het voorstel om de omvang van het koningshuis te beperken tot 'een ijzeren minimum' van huidige, afgetreden en toekomstige vorst met eventuele echtgenoten. Het grote voordeel van een koningshuis is juist dat je meerdere leden in kunt zetten om in de samenleving als verbindende krachten te fungeren. Het verkleinen ervan is dus kapitaalvernietiging.

Daarnaast is het van groot belang dat de koningin in de regering blijft als het formele hoofd van de uitvoerende macht, als symbool van nationale eenheid en als institutioneel geheugen. Want het parlement kan de invloed van de monarch altijd omzeilen als dat gewenst is en heeft de koningin niet nodig om zelf een kabinet te vormen. Het kabinet en het parlement bepalen de effectieve ruimte die de Nederlandse monarch krijgt. Maar ze kunnen die monarch ook goed gebruiken. Zoals Thom de Graaf dat zei in de Volkskrant: "Voor wie bij de machtsvorming betrokken raakt, is het comfortabel achter de rug van het staatshoofd te schuilen en niet het achterste van de tong te laten zien." Dit geeft politici ruimte om politieke allianties te verkennen buiten de schijnwerpers.

Uiteraard hebben monarchen af en toe geprobeerd de politieke besluitvorming te beïnvloeden. Juliana zou een voorkeur hebben gehad voor Den Uyl. Maar ook voorkeuren kunnen niet worden doorgevoerd zonder toestemming van het parlement. Kijk maar de formatie vorig jaar, toen werd gezegd dat Beatrix wellicht een andere kabinet had gewenst. Bovendien moet de onpartijdigheid van de monarch niet degenereren tot kleurloosheid. Natuurlijk wordt het morele gezag van de monarch ondermijnd als hij of zij zich te veel met politieke zaken bemoeit of uitspraken doet zonder achting voor de ministeriële verantwoordelijkheid. Toch moet een monarch de ruimte krijgen om af en toe profetisch te spreken en kleur te geven aan de politieke discussie.

Daarnaast is het voor het land van belang dat - net als bij het ceremoniële presidentschap - de constitutionele monarch niet alleen een moreel gewicht in de schaal legt, maar ook een zekere politieke gravitas. En dan niet alleen bij 'Belgische toestanden', zoals De Graaf wil. Ik denk dat elk democratisch land een staatshoofd nodig heeft met een zeker gewicht. Een betrekkelijk sterk koningshuis verbindt, geeft richting, is relevant en hoort thuis in een moderne democratie.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden