De vonken onder de as brandend houden

De taak van de theoloog? Inspireren, hoop bieden en mensen uitnodigen het goede te zoeken voor iedereen, stelt Mirjam Sterk.

En het zal zijn in de laatste dagen, zegt God,

dat Ik zal uitstorten van mijn Geest op alle

vlees; en uw zonen en uw dochters zullen

profeteren, en uw jongelingen zullen gezichten

zien, en uw ouderen zullen dromen dromen:

ja zelfs ook op mijn dienstknechten en mijn

dienstmaagden zal Ik in die dagen van mijn

Geest uitstorten en zij zullen profeteren.

We hebben behoefte aan profeten en dromers, aan een spiegel en een verhaal dat inspireert. Ik zie dat als uitdaging aan de theologie en de politiek. Profeten en dromers worden echter niet altijd gewaardeerd. Profeten zijn vaak dwarse mensen en spelbrekers; dromers jagen anderen het hoofd op hol, ook dat is maar lastig. Een profeet is niet in de eerste plaats een soort magiër die voorspellingen doet, maar veeleer een kritische figuur die de vinger op de zere plek legt. Die rol van profeet past ook de theoloog en hangt nauw samen met religiewetenschap, een steeds belangrijker onderdeel van de theologiestudie. Juist daar leer je religies vergelijken, en door sociologie en religieuze antropologie zien welke machtsstructuren en legitimatiesystemen een rol spelen. Daardoor kan de theoloog al te rooskleurige betogen over participatie beter ontmaskeren. Hier zij gelijk opgemerkt dat theologen en andere profeten soms nogal gratuit hun stem verheffen, bijvoorbeeld door de 'makkelijke' gevallen aan de kaak te stellen. Zo pleiten veel kerken, geïnspireerd vanuit de theologie, voor een ruimhartig asielbeleid. Dat pleidooi doet het op het eerste gezicht goed en de regering staat ook bijna altijd meer dan 1-0 achter in een dergelijke discussie. De casussen zijn vaak triest en soms ook mediageniek. Wie kan daar nu tegen zijn?

De complexiteit en tegenstrijdigheid van asielvraagstukken maken het bestuurders en politici niet gemakkelijk om de profeet aan te horen. Hier speelt het conflict tussen barmhartigheid voor de enkeling en rechtvaardigheid van de wet voor allen, en dit zal altijd blijven schuren. Vrouwe Justitia draagt niet voor niets een blinddoek en toch zal de bestuurder soms wél willen kijken. Ik zie het als de taak van iedere theoloog om soms als profeet op te treden en de samenleving en de politiek een spiegel voor te houden.

Naast het asielbeleid zijn er ook andere thema's die om reflectie vragen. Te denken valt aan de economische waarde die een mens moet toevoegen aan de samenleving, zoals in de Troonrede staat, of het verhogen van het 'verdienvermogen' van onze samenleving.

Vanuit de bijbelse bronnen en de ervaring van het dagelijks leven met al zijn kwetsbaarheid blijf ik als theoloog staan voor de intrinsieke waarde van ieder mens. Ieder mens mag er zijn. We participeren niet pas dan als we ook nut en waarde toevoegen aan de samenleving. Waarde toevoegen is vooral mooi meegenomen.

Een profeet is ook een inspirator, een verhalenverteller. Ook dat heeft de theoloog geleerd in de intensieve omgang met heilige teksten. Een theoloog kan vanuit verschillende bronnen een verhaal van hoop en verwachting, of van wanhoop en opstand aanreiken. Zowel de samenleving als geheel als de politicus en bestuurder kunnen daar hun voordeel mee doen.

Cynisch

Er is nog iets wat de theoloog kan toevoegen aan het maatschappelijk debat: verhalen opdelven. De filosoof Jürgen Habermas wijst op de heilige geschriften en religieuze tradities waar we 'intuïties van mislukking en verlossing' vinden, en een 'bevrijdende uittocht uit een als heilloos ervaren leven'.

Volgens de overlevering maakte het volk Israël een jarenlange tocht om het beloofde land te bereiken, zonder enige zekerheid dat ze daar ook echt zouden aankomen. Het verhaal van bevrijding en verlossing inspireerde hen om op reis te gaan. Ik zie de samenleving in onze tijd cynisch worden, mede omdat ze het beleid van de overheid niet kan begrijpen, omdat het bezielende verhaal ontbreekt.

Het huidige kabinet kiest daar ook bewust voor; in de H.J. Schoo-lezing noemde onze premier visie 'een olifant die het zicht belemmert'. Onlangs ruilden PvdA en VVD de afschaffing van strafbaarstelling van de illegaliteit (PvdA) uit tegen een hoger belastingvoordeel voor de hogere middenklasse (VVD). Zo'n uitruil zonder visie is zo banaal dat er geen verhaal van te maken is, laat staan een verhaal dat mensen aanspoort om op weg te gaan.

Theologen kunnen de politiek helpen een verhaal te zoeken dat meer inspireert - dit in het bewustzijn dat politici een andere roeping hebben dan theologen, en dat theologen moeten oppassen om klakkeloos achter de macht aan te lopen.

Dromers

Behalve profeten en verhalenvertellers zijn theologen ook dromers. Ze dromen van een toekomst waar de leeuw en het lam naast elkaar kunnen leven; waar kwetsbaarheid mag bestaan en niet weggeorganiseerd wordt. Die droom zal veel bestuurders en politici te ver gaan, maar we moeten hem wel blijven uitdragen. We moeten tot de verbeelding van mensen blijven spreken, om niet in de status quo te berusten, maar om te kunnen doorgaan, zoals het volk van Israël in de woestijn droomde van het land van melk en honing.

Dit tot de verbeelding blijven spreken is wat ik het religieus tegoed noem: de verhalen en vaste noties (misschien ook wel dogma's) van de joods-christelijke erfenis die we nog steeds en weer opnieuw vruchtbaar kunnen maken in het maatschappelijk debat, in de politiek en het bestuur.

Een bekende valkuil van theologen is dat ze niet alleen te makkelijk hun stem verheffen, maar ook hun politieke keuzes vroom legitimeren. Ik ben vóór de participatiesamenleving omdat ik geloof dat deze recht doet aan de intrinsieke relationaliteit van ieder mens. Maar daarmee legitimeer ik geen bezuinigingsoperatie van de overheid.

Evenmin wil ik onder het mom van de participatiesamenleving de 'productiviteit' van de mens verhogen, omdat we anders de concurrentie met de grootmacht Azië niet meer aan zouden kunnen. Ik geloof in participatie omdat die volgens mij het meest recht doet aan mensen.

Zo is er voor de theologie een rol weggelegd om de vonken onder de as brandend te houden en het vuur aan te blazen. Om mensen, of het nu burgers of bestuurders zijn, uit te nodigen het goede te zoeken voor iedereen.

Nu hebben theologen en andere 'zieners' soms de neiging aan de kant te blijven 'spiegelen' en kritisch tegen te denken; of ook om verhalen te vertellen die te lang over de hoofden van mensen heen blijven gaan. Ze blijven dromen zonder de werkelijkheid te veranderen.

Maar verhalen moeten ook ergens kunnen landen. Daarom zijn theologen in mijn optiek ook bouwers, die vanuit de intentie en inspiratie van de religieuze tradities, de joods-christelijke bronnen, stenen aanreiken om een samenleving te bouwen.

Juist theologen hebben in het verleden de kar getrokken bij het streven naar burgerrechten (Martin Luther King), het werken aan betere omstandigheden voor jongeren met problemen (O.G. Heldring) en doven (professor Lindeboom). Dit deden ze met geestkracht en inspiratie, maar niet pretentieus. Niet denkend vanuit maakbaarheid, maar bescheiden, met de intentie het goede te zoeken voor iedereen.

Er zijn legio bouwstenen en brokstukken voorhanden die de theoloog samen met andere denkers en doeners bijeen kan brengen, ten dienste van een goede samenleving. En zo'n samenleving is volgens mij dus een participatiesamenleving, waar kwetsbaarheid een plaats heeft en iedereen zijn of haar steentje bijdraagt.

Niet omdat het altijd leuk is of waarde toevoegt, maar gewoon omdat we ons geroepen weten door de ander, geïnspireerd door het verleden en uitgedaagd door de toekomst. Theologen kunnen niet zijn als de duif bij Noach, die uitvloog en weer terugkeerde in de veilige beschutting van de ark omdat hij nog niet kon aarden. We moeten echt de wereld in en meebouwen, met vallen en opstaan.

Mirjam Sterk (1973) is theologe en voormalig Tweede Kamerlid voor het CDA. Dit is een fragment uit het pamflet 'Ieder voor zich en God voor ons allen' (uitgeverij Ten Have, 64 blz., euro6,99) dat zij schreef ter gelegenheid van de Nacht van de Theologie.

Nacht van de Theologie

Op zaterdag 21 juni vindt in de Rode Hoed in Amsterdam de vierde Nacht van de Theologie plaats. Doel van de nacht is om op feestelijke wijze de zichtbaarheid van theologie te vergroten. Daarvoor worden onder meer twee prijzen uitgereikt: voor het beste theologische boek van het jaar, en voor de meest spraakmakende theoloog. Het beste boek wordt gekozen door een jury onder leiding van voormalig minister Ernst Hirsch Ballin, de persoonlijkheidsprijs wordt mede bepaald aan de hand van stemmen van het publiek.

De Nacht van de Theologie, een initiatief van Trouw, de Remonstrantse Broederschap, Ikon en NCRV, is dit keer een publieksevenement. Voorgaande jaren was het een galadiner voor theologen. Het thema is 'Ieder voor zich en God voor ons allen'. Aan het programma werken onder meer mee de Trouw-columnisten Tinkebell en Bert Keizer, Kees van der Staaij (SGP, Tweede Kamer) en Mirjam Sterk.

Kaarten kosten 25 euro en zijn te bestellen via www.nachtvandetheologie.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden