’De vogel zegt dat ik terug moet’

Volgens de ene dokter is de Iraanse asielzoeker Faris kierewiet, volgens de psychiater op wiens advies men vaart is hij juist wilsbekwaam, zodat hij kan worden uitgezet. Trouw volgde Faris op zijn laatste stappen in Nederland, die hij nam met een zelfverzekerdheid die misschien juist wel het ergste doet vrezen.

De vogel heeft gewonnen. Faris is inderdaad naar Schiphol gekomen. Hij draagt dezelfde bruine cilinderhoed als gisteren. En hij heeft dezelfde vriendelijke, gelaten blik.

Een fors gebouwde man regelt vandaag de incheckprocedure. Faris heeft medische begeleiding nodig op de vlucht naar Teheran, zo liet de migratie-organisatie IOM eerder weten.

Want Faris is in de war. Dat was een dag eerder al gebleken in Amsterdam, in het kantoor van de hulporganisatie ASKV, een lage ruimte met ingelijste foto’s van demonstraties aan de muur.

Toegeeflijk glimlacht hij daar, als hij half fluisterend en hoofdschuddend zegt: „Nee, dat kunnen jullie niet begrijpen.” Zojuist heeft hij verteld dat een vogel hem heeft gezegd dat hij terug moet naar zijn geboorteland Iran. „Naar de natuur moet je luisteren.”

Faris is asielzoeker. Jaren heeft hij gevochten tegen datgene waarom hij nu zelf heeft gevraagd, de terugreis naar Iran.

Uitgerekend nu, nu hij volgens zijn advocaat uitstekende kansen heeft om te profiteren van het op handen zijnde pardon dat het nieuwe kabinet net heeft aangekondigd.

Faris handelt uit vrije wil, zegt de migratie-organisatie IOM, die uitgeprocedeerde asielzoekers helpt met hun terugreis.

IOM vaart op het kompas van Flip Jan van Oenen, als arts verbonden aan Mentrum, instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Amsterdam. Hij heeft zelf een uur met Faris gepraat en hem mede daarop wilsbekwaam verklaard.

Maar in de ruimte van ASKV zit de vrije wil van Faris verstrikt in een web van wanen.

Binnen vijf minuten zijn de belangrijkste elementen de revue gepasseerd die voorkwamen in een eerdere samenvatting van het relaas van Faris, gemaakt door hulpverleenster Petra Schultz: booswichten die drugs in zijn eten stoppen, het proces dat hij op vliegveld Teheran zal aanspannen tegen iedereen die hem dwarszit, en de duidelijkheid die de Iraanse rechter hem zal geven.

Hij smacht naar de ontmoeting met die ’rechter’, zelfs als die hem zijn leven zou kosten. „Dat moet dan maar,” mompelt hij schouderophalend.

Wat is de vrije wil van iemand, die luistert naar bevelen van een vogel?

Los van de vraag of de vogel wel of niet gelijk heeft. Echt gelukkig is Faris in Nederland nooit geworden. In 1999 vluchtte hij met vrouw en kind naar Nederland. Hij was opgepakt bij een demonstratie en had volgens staande Iraanse praktijk daarvoor op het bureau een bestraffing gekregen, die mogelijk het etiket foltering verdient.

Zijn vluchtverhaal overtuigde de Nederlandse autoriteiten niet. Zijn vrouw keerde met hun kind naar Iran terug, al na een half jaar. Ze zijn gescheiden.

Voor Faris begon de tocht over de kruisweg van een asielzoeker uit de jaren nul van deze eeuw. Kernbegrippen: kansloze procedures, depressies, zelfmoordpogingen, gedwongen opnames, psychofarmaca en op den duur dakloosheid. Met als afsluiting zijn gang naar IOM, dat tijdelijk onderdak voor hem regelt, in afwachting van de terugreis.

IOM is niet blij als op dinsdag 21 februari in Trouw een stuk verschijnt over Faris en de twijfel over het vrijwillige karakter van diens reis naar Teheran. De woordvoerster klaagt over hulporganisaties die onder alle omstandigheden het beter vinden dat mensen in Nederland in de goot liggen dan dat ze naar hun land teruggaan.

In de contacten met IOM is ’zorgvuldigheid’ een kernbegrip, dat keer op keer terugkomt. In een email vat de organisatie samen hoe het gegaan is: „IOM ontving een signaal dat cliënt ziek zou zijn. Daarom heeft IOM cliënt gevraagd om medische verklaringen van een behandelend arts over te leggen aan IOM. Uit de medische verklaringen bleek dat cliënt medische begeleiding tijdens zijn reis nodig heeft en dat hij wilsbekwaam is. Conform dit advies en in samenspraak met de cliënt regelt IOM zijn reis.”

Digitaal klopt het hele verhaal als een bus.

Faris gaat zelf naar de Iraanse ambassade, waar hij een tijdelijk reisdocument krijgt. IOM boekt vervolgens een vlucht naar Teheran.

IOM zegt meer vertrouwen te hebben in de medische kennis van een arts dan die van hulpverleenster Schultz. Zij kent hem goed en zegt dat hij zijn psychofarmaca niet inneemt.

IOM zal proberen voor de krant een gesprek met Faris te regelen maar meldt dat hij niet wil. Een uur later loopt hij het kantoor van ASKV binnen. Bij het gesprek is een bekende medicus aanwezig: Ivan Wolffers, hoogleraar geneeskunde en cultuur.

Wolffers voert de conversatie met Faris. Het blijkt onbegonnen werk voor de medicus. Van echte wanen win je niet. Faris zegt dat Iran een „heilig land is, echt hoor.” Maar er wonen ook slechte mensen met grote baarden. De Iraanse ambassade heeft hem beloofd dat hij op vliegveld Teheran mag praten over ’het proces’.

Misschien mag hij daar ook een paar vragen beantwoorden, want de ambassade kent zijn asielverleden. Je kunt je overigens moeilijk voorstellen dat er iemand is die een zo treurig menselijk wrak nog wil lastigvallen.

Maar wat zijn de vooruitzichten als de douane hem zonder problemen binnenlaat? Hij wil zelf in Iran niet naar zijn moeder toe, zoals hij nu is.

Wolffers vraagt Faris goed op te letten, misschien zegt de vogel dat hij toch beter in Nederland kan blijven. Faris knikt instemmend maar kort daarop beëindigt hij abrupt het gesprek.

„Legt u mij eens uit waarom ik u zou moeten vertrouwen?” vraagt hij Wolffers. „Ik vertrouw alleen Petra. Ik ben hier gekomen om van haar afscheid te nemen.” Hij staat op en vertrekt.

Hij laat verbijstering achter. Dit is een misverstand. Het is onmogelijk dat een arts, zelfs als die geen psychiater is, langer dan vijf minuten met hem converseert zonder te merken dat hij zwaar gestoord is.

Maar ook: wat was hij bij het afscheid beslist. Functioneert de wil ook als de hersenen op hol zijn geslagen? Maar is dat wel dezelfde wil als die in het woord ’wilsbekwaam’ van de arts? Was het trouwens niet een goed idee geweest om een psychiater het laatste woord te geven?

Wat er in de 24 uur daarna gebeurt is voorspelbaar. Wolffers belt IOM, Wolffers belt dokter Van Oenen.

Hij praat als Brugman. Dit gaat niet goed straks in Teheran, zegt hij, deze man moet worden opgenomen.

IOM zal nog eens met Van Oenen spreken. Later bericht de organisatie dat de reis toch doorgaat.

Een week na Faris’ aftocht geeft Van Oenen een toelichting: „Wij kennen hem acht jaar. Hij heeft met acht psychiaters te maken gehad. We hebben geoordeeld op basis van het beeld dat we in die lange periode hebben gevormd. Soms is hij de realiteit kwijt. Maar door de grote lijn wist hij wat er aan de hand was.”

Van Oenen vertelt over zijn gesprek met Faris, het enige dat hijzelf met hem had: „Het klopte met het beeld. Hij is een wonderlijke, verwarde man, die wel bij het gesprek kan blijven. Hij zegt vreemde dingen. Nee, hij heeft het bij mij niet gehad over die vogel of over drugs in zijn eten.”

Na zijn gesprek met Wolffers heeft van Oenen nog wel bij IOM geopperd een ’neutrale’ psychiater in te schakelen, voor een second opinion. Maar het gebeurt niet. IOM: „We vertrouwden op Mentrum en hadden geen second opinion nodig.”

Na negen dagen belt Faris Petra.

Hij klaagt over de vele politie in Teheran, waardoor het moeilijker is in parken te slapen dan in Amsterdam. Papieren heeft hij niet, in eigen land leeft hij als een illegaal.

Die forse begeleider op Schiphol was overigens een agent uit Osdorp, die hij kende, meldt hij. Voor wat het waard is.

Hij belt vanuit het huis van zijn broer maar komt weinig bij zijn familie want ’anders krijgen die ook last van die mensen’. Hij werkt nog aan zijn ’proces’. Mocht dat toch niet lukken in Teheran, of Petra dan niet een plek voor hem weet?

In verband met de privacy is Faris een gefingeerde naam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden