De voetbalkerk telt meer bekeerlingen

Voetbal bepaalt dezer dagen ons dagelijks ritme, ja zelfs de zin van het bestaan, zegt de socioloog. Het brengt de complexiteit van de werkelijkheid terug tot een overzichtelijke oorlog van twee uur. En de theoloog: ,,In den beginne was de bal...''

,,Voetbal kanaliseert onze emoties. Maar dit betekent niet dat je alle emoties kunt laten lopen, het kanaal is precies gegraven. Als ik tegen mijn zoon zeg dat ik vanavond voor de Zweden ben, is het huis te klein. Dat gaat kennelijk te ver.''

Tien jaar geleden schreef godsdienstsocioloog Meerten B. ter Borg in deze krant uitvoerig over voetbal. Dat was oorlog, én religie. Maar de groep die dit echt geloofde -de harde kern- bleek ver in de minderheid. Het grote publiek zag voetbal nog als een gespeelde oorlog. Het bepaalde niet de tijdsindeling van het dagelijks leven, de zin van het bestaan. Men ontleende er niet het gevoel aan ergens bij te horen. Dat is sindsdien veranderd.

Ter Borg, zelf voetballiefhebber, heeft zich de afgelopen dagen verbaasd over de massale Oranjegekte. ,,Vooral de heftige reacties op de verkeerde wissel van Advocaat tegen de Tsjechen was opmerkelijk. Bijna niemand gunde hem het voordeel van de twijfel. De bondscoach werd geofferd, de natie had een zondebok nodig om zichzelf te redden. Dat is ook wel te begrijpen: zijn fout, door heel Nederland gezien en begrepen, heeft ons allen tekortgedaan.''

,,Voetbal reduceert de complexiteit van de werkelijkheid geweldig. Het is ook de enige oorlog waarvan niemand wil dat hij ophoudt, hoewel iedereen weet dat hij met eventuele verlengingen mee hooguit twee uur duurt.''

,,Er is nog een factor bijgekomen: de onzekerheid over Nederland. De Oranjegekte is een contrapunt tegen het wijdverspreide gevoel dat Nederlanders bij zichzelf inwonen. Pim Fortuyn heeft de sluizen van die onzekerheid wijd opengezet, het Nederlands elftal draait ze voor even dicht. Tien jaar geleden moesten we de Duitsers verslaan om onze identiteit tegen de Duitse af te palen, nu moeten we onze identiteit vooral tegenover onszelf bevestigen.''

Ook theoloog en communicatiedeskundige Anne van der Meiden ziet in de nationale commotie rond het Nederlands elftal een bevestiging van de eigen identiteit. ,,Ik hoorde een Duitse verslaggever zijn verwondering uitspreken over het Nederlandse vlagvertoon. 'Alle straten zijn oranje, nog voordat er iets gepresteerd is. Dat zou bij ons onmogelijk zijn. Duitsers moeten eerst presteren voordat het volk ze zo fêteert.' Die verslaggever was op een opmerkelijk cultuurverschil gestuit.''

Anne van der Meiden: ,,De voetbalgekte past in de nationalistische en regionalistische tendensen die je op het moment overal ziet opduiken. Onder Nederlanders is de eigen regio bijzonder populair, binnen het verenigd Europa is Nederland een kleine regio. Onze psyche is lokaal.''

,,De Duitser W. Hellpach heeft begin vorige eeuw in 'Geopsyche' beschreven hoe belangrijk de eigen regio is. Helaas is het boek door de nazi's geannexeerd, maar het beschrijft overtuigend dat we niet achteloos voorbij kunnen gaan aan de entourage waarin we geboren zijn. De eigenheid van ieder land komt in het grote machtige Europa nauwelijks tot uitdrukking. Het regionalisme, waar op het moment het voetbal een verschijnsel van is, is hier een reactie op.''

Volgens de Britse filosoof en trouw supporter van het Engelse Tottenham Hotspur A.J. Ayer (1910-1989) was het niet zo zeer het globalisme dat door het voetbal tijdelijk de kop werd ingedrukt, maar de moderne onzekerheid. ,,In een complexe wereld als de onze zonder idealen, met toenemende secularisering en falende ideologieën is voetbal een nieuwe, ironische manier om iets van geestelijk houvast, gemeenschapszin en heiligenverering terug te vinden, en om de realiteit toe te snijden op de simpele menselijke maat.''

Het reduceren van de complexiteit van de werkelijkheid en het verbroederen van mensen worden ook functies genoemd van religie. Je ziet in het voetbal dan ook steeds meer religieuze verschijnselen.

Tien jaar geleden, toen Advocaat ook bondscoach was, schreef het inmiddels gefuseerde progressieve rk blad 'De Bazuin' dat voetballen de grote metafoor voor de rooms-katholieke kerk was. ,,Beide zeggen universeel te zijn, met het accent op het collectieve gebeuren en het gemeenschapsgevoel dat groeit naarmate de massa minder denkt.''

Maar: ,,Geen godsdienst is het ooit gelukt dat over de hele wereld een miljard mensen op hetzelfde moment hun adem inhielden. Voetbal is de smeerolie van de huidige wereld. Wat Simonis zou wensen lukt Advocaat .''

De laatste is zich er niet naar gaan gedragen, hij blijft een kleine generaal, of hij nu journalisten beknort of orders aan zijn manschappen uitdeelt. Zijn versmade collega van het Italiaanse elftal, Giovanni Trapattoni, neemt zijn priesterlijke rol serieuzer: bij de afgelopen poulewedstrijden besprenkelde hij telkens de grasmat met wijwater. De zegeningen ervan waren beperkt: trainer en spelers zitten alweer bij moeder aan de pasta.

Ook het publiek is de laatste jaren openlijk religieus geworden. Janet Lever schreef in haar studie over het Braziliaanse voetbal, 'Voetbalgekte', dat de manier waarop het publiek in het stadion zich gedraagt semi-religieuze trekken vertoont. Ze wijst daarbij op de rituele gezangen, de gewoonte om het gezicht te beschilderen in de kleuren van de club, de wave.

Zoals kerkgenootschappen in de loop van de geschiedenis elkaar het licht in de ogen niet gunden en gunnen is dit ook het geval met de supportersgroepen. In het mildste geval schreeuwen of zingen ze elkaar honend toe: 'Alles ist vorbei'. En precies als in een echte kerk doet men ook in eigen rijen met ongeremde hartstocht aan verkettering.

Het leven van de ware supporter wordt, net als dat van elke gelovige christen, moslim of jood beheerst door het ritme van het voetbal. Dit 'eist' dat betrokkene zich op bepaalde dagen en tijdstippen wijdt aan zijn 'geloof'. Soms lopen beide geloven in elkaar over. Zo kreeg het Portugese bedevaartsoort Fatima afgelopen week hordes voetbalfans op bezoek. Ze ontstaken kaarsjes bij het beeld van de Madonna. En baden om doelpunten, bescheiden, want je moet niet te veel eisen.

Over ruim een week, als de goden van het voetbal op vakantie gaan, zal het weer stil worden in Fatima, want in Europa is het voetbal nog een weinig geïnstitutionaliseerde 'religie'. Zo niet in Argentinië, waar de eerste echte voetbalkerk is gehuisvest. Een kleine twee jaar terug stichtte Alejandro Verón met twee andere fanatieke fans in het stadje Rosario de 'Kerk van Maradona' of de 'Hand van God kerk' (een verwijzing naar de onbestrafte handsbal waarmee het voetbalgenie scoorde in de kwartfinale van het WK in 1986). Begonnen met vijftig leden telt de kerk er naar eigen zeggen nu 20000. Hun grootste religieuze feestdag is 30 oktober, de verjaardag van hun 'God'.

Argentinië komt ook de eer toe een 'filosofie van het voetballen' te hebben ontwikkeld. Grondlegger is Cesar Luis Menotti, voormalig coach van het nationale elftal dat in 1978 de wereldtitel behaalde. Hij ontkent dat het moderne voetbalspel een geseculariseerde vorm van religie is en noemt het een 'neo-socratische vorm van denken die een ereplaats toekent aan de rationaliteit'.

Menotti's landgenoot Jorge Valdano, voetbalfilosoof en tot voor kort technisch directeur van Real Madrid, legt een link naar profane ideologieën en maakt een onderscheid tussen 'links' en 'rechts' voetbal. Het eerste staat voor creativiteit, spelvreugde en solidariteit binnen het team, het tweede benadrukt tactiek, hardheid en resultaat.

Volgens Valdano -hij was het die de eerste regel van het Evangelie van Johannes als volgt herschreef: 'In den beginne was de bal'- eist koning voetbal voortdurend nieuwe 'helden'. Was de omloopsnelheid vroeger, in de tijd van Cruyff en Maradona zo'n tien jaar, nu wordt deze steeds korter. Daarvan kunnen de spugende Italiaan Totti en de een strafschop missende David Beckham meespreken. En wellicht binnenkort Ruud van Nistelrooij - maar daarover vandaag speculeren is vloeken in de kerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden