De VN reorganiseren zich

De droom van een wereldregering hebben de Verenigde Naties nog niet waargemaakt. Op hun zestigste verjaardag lijden de VN sterk onder schandalen. Deze week moet de reorganisatie beginnen.

De huidige tijd is niet minder beslissend dan 1945, toen de Verenigde Naties werden opgericht. Die woorden sprak secretaris-generaal Kofi Annan twee jaar geleden tot de Verenigde Naties, om ze sindsdien te blijven herhalen.

Na een vernietigende wereldoorlog spraken de landen van de wereld in 1945 in San Francisco af voortaan vreedzaam hun conflicten op te lossen. In de praktijk voldoet de organisatie echter niet altijd. Om de VN een tweede kans te geven, beginnen daarom ruim 170 wereldleiders morgen in New York aan een top over een nieuwe VN. Zij moeten de geest van San Francisco weer zien te grijpen, zegt VN-topman Kofi Annan. Hij vindt dat de wereldorganisatie zichzelf de ingrijpendste hervorming in haar zestigjarige geschiedenis moet geven.

Maar de voortekenen zijn slecht. Vorige week al erkende Mark Malloch Brown, de rechterhand van topman Annan, dat alle pogingen om tot een tweede San Francisco te komen ,,snel onrealistisch aan het worden zijn.

Corruptie, en hoe die te bestrijden, is een belangrijk onderdeel van de reorganisatie van de VN. Dat nodig een bezem door de organisatie moet, werd vorige week onderstreept door het nieuwste onderzoeksrapport van de commissie-Volcker naar het olie-voor-voedselschandaal. In 1996 werd in het VN-olie-voor-voedselprogramma aan Irak, dat toen nog door Saddam Hoessein werd geregeerd, toegestaan olie te verkopen, mits Irak de opbrengst aan voedsel en medicijnen zou besteden. Daarvan is weinig terechtgekomen. VN-ambtenaren blijken te zijn omgekocht, er is smeergeld betaald en grootschalige smokkel blijkt te zijn toegestaan. Overal binnen de VN schoot de controle tekort, vooral ook buiten Annans secretariaat, in de negen VN-organisaties die in Irak zelf werkten.

Het rapport over deze corruptiezaak maakt duidelijk dat er structureel veel mis zit in de VN. De secretarissen-generaal -Annan is geen uitzondering- worden op hun achtergrond als diplomaat uitgezocht, niet als bestuurder. Ze moeten werken met een ambtenarenapparaat van zo'n 18000 man, en die zijn niet op bekwaamheid uitgekozen, maar op geografische spreiding van hun herkomst.

Ruimte om krachtdadig te besturen krijgt de secretaris-generaal niet. Hij is formeel verantwoordelijk voor grote missies. Maar zoals bij olie-voor-voedsel het geval was, houdt de Veiligheidsraad vaak via een eigen, apart secretariaat een hand aan het stuur, zodat als het erop aankomt, niemand verantwoordelijk is.

Tegelijkertijd zit Annan opgezadeld met veel oude missies en taken, die ooit ingesteld zijn door de Algemene Vergadering. Allemaal met hun eigen kantoren en hun ambtenaren. Annan zou daar veel dood hout kunnen wegsnijden en die middelen voor dringender zaken kunnen inzetten. Maar dat mag hij niet, alleen de Algemene Vergadering kan dat doen. Die is echter eerder geneigd nieuwe taken in te stellen dan oude op te heffen.

De westerse landen willen daarom Annan meer bestuursmacht geven. Abdallah Baali, VN-ambassadeur van Algerije, denkt dat het Westen Annan ,,alle flexibiliteit wil geven, als een soort topman van een bedrijf om met ambtenaren en potjes geld te schuiven.

En daar komt niets van in, zeggen Algerije en veel andere ontwikkelingslanden. Zij willen, zegt Baali, ,,het werk van de secretaris-generaal goed in de gaten houden.

Hun grote angst is dat Annan zich voortaan vooral richt op projecten die Amerika wil. Dat land betaalt immers twintig procent van de VN-contributies, en Amerikaanse politici dreigen regelmatig die afdracht te verlagen.

Interne Amerikaanse politiek heeft wel meer de onderhandelingen belast. Democraten in de Senaat blokkeerden lange tijd de benoeming van ex-onderminister van buitenlandse zaken John Bolton tot Amerikaans ambassadeur bij de VN. Toen president Bush deze man, die niet bekendstaat als VN-fan, vorige maand, buiten de senaat om, toch aanstelde, leverde Bolton in New York meteen 750 correcties in op een concept-slottekst voor de top van deze week. Hij zond de ambassadeurs van alle 191 lidstaten een Beste Collega-brief met daarin Amerika's eisen.

Europese diplomaten houden het erop dat deze actie voor de eigen politieke tribune in Amerika bedoeld was. De VS zouden in werkelijkheid de onderhandelingen wel serieus nemen. Kofi Annan zelf zegt: ,,Ik heb de verzekering van Condi Rice (Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, red.) en de president dat zij hervormingen serieus nemen, maar dat gezegd hebbende, de wijze waarop je je doel probeert te bereiken, kun je sneller doen gaan of juist de boel ophouden.

Hoe dan ook, na Bolton leverden ook andere delegaties honderden wijzigingen in. Om de gesprekken daarna weer vlot te krijgen, zette Gabon, dat de Algemene Vergadering voorzit, een kleiner comité van 32 lidstaten op.

Bush' nieuwe man maakte onder meer bezwaar tegen het opnemen van de armoedebestrijding in de VN-plannen. De zogeheten Millenniumdoelstellingen, bedoeld om de ergste armoede in de wereld te lenigen, mogen alleen in de slottekst van de VN-top komen te staan, als die goed gedefinieerd worden, zodat duidelijk is dat Amerika daar niet aan gebonden is. De VN mogen van de Amerikanen niet in hun slottekst de aansporing opnemen om 0,7 procent van het nationaal inkomen aan ontwikkelingshulp te besteden. De EU-landen hebben overigens wel nieuwe inspanningen toegezegd om die 0,7 procent te halen. Ook het verdrag van Kyoto, tegen het broeikaseffect, mag van Bolton in de slottekst van de deze week beginnende VN-top niet worden vermeld.

Wat drijft Bush' nieuwe man bij de VN? Boltons actie zou voortkomen uit al langer sluimerende spanningen tussen het Westen en een groep zelfbewuste ontwikkelingslanden, die Europese diplomaten voorzichtig als de herboren niet-gebonden landen omschrijven. Op het punt van non-proliferatie van kernwapens zouden de VS en de EU scherpe controles willen om militair gebruik van kernenergie tegen te gaan, terwijl landen als Algerije, India, Pakistan, Egypte en Maleisië ontwapening benadrukken, en dan vooral door Amerika.

Alle naties willen een nieuwe mensenrechtenraad. In de oude namen vaak landen zitting die zelf de mensenrechten schenden, met als enig doel om elkaar de hand boven het hoofd te houden. Maar over hoe je dan wel leden kiest, worden de landen het moeilijk eens, zodat de nieuwe raad wel eens op de oude zou kunnen gaan lijken.

Het Midden-Oosten-conflict hangt als een donkere schaduw over de discussie over een nieuwe definitie van terrorisme. Vooral islamitische landen willen dat vrijheidsstrijd mogelijk blijft, tegen de wens van Amerika en westerse landen in.

Noord en Zuid staan tegenover elkaar in de strijd over een op te richten commissie voor vredesopbouw. De rijke landen willen die onder de Veiligheidsraad laten vallen, de Raad waarin Amerika, Frankrijk en Groot-Brittannië vetorecht hebben. De arme landen daarentegen eisen dat de Algemene Vergadering, waar zij de meerderheid hebben, de baas wordt.

Onenigheid is er ook over de vraag wanneer humanitaire interventies zijn toegestaan. Ontwikkelingslanden vrezen dat een te ruime clausule door grootmachten gebruikt wordt om invasies te rechtvaardigen. Amerika zou dan weer niet van een verplichting om in te grijpen willen horen.

Tevoren vreesde iedereen dat de discussie over uitbreiding van de Veiligheidsraad alle gesprekken zou vergiftigen. Dat lijkt niet te gebeuren, omdat al eerder een plan van vier grote landen -Japan, Duitsland, India en Brazilië- die elk een permanente zetel eisen, vastliep op een nee van de Afrikaanse landen. Die eisten voor hun continent twee zetels op. De discussie wordt naar alle waarschijnlijkheid doorgeschoven.

Als dat ook met veel andere punten gebeurt, betekent dat een gevoelige slag voor de verwonde wereldorganisatie. En voor Annan zelf, die met de grote reorganisatie van de VN zijn prestige wilde opvijzelen. Maar ,,het echte falen zal dat van de lidstaten zijn, waarschuwt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden