DE VLIEG DANST EN NEEMT EEN CADEAUTJE MEE

Insekten kunnen dansen. Zwermen wintermuggen dansen op zachte winterdagen. Zwermen paarlustige steekmuggen hangen dansend boven boomkruinen. Haften dansen boven het water in een korte, maar intense bruidsvlucht, die maar een paar uur duurt. Ook vliegen dansen. De dansvliegen danken er zelfs hun naam aan. Maar met hen is iets veel spectaculairders aan de hand dan alleen het dansen.

Het was 15 juli, drukkend weer, wisselend bewolkt, in de luwte van de bosrand windstil. Ergens in de kruin van een berk sjirpte de eerste grote groene sabelsprinkhaan, een heerlijk zomergeluid. Joris scharrelde rond in het bos. Nu hier, dan daar hoorde ik de teckel in het dorre blad op de grond ritselen. Soms kwam hij even kijken of ik er nog was. Zijn glimmend zwarte kop met de olijke donkere ogen doken dan ineens vlakbij op tussen de grote bladeren van het klein hoefblad.

Achter me bijna manshoge kruldistels en hoge bloeiende grassen. Het was nog licht, net half tien geweest. Een langwerpige vlieg steeg op van de planten vlak naast me en begon boven de begroeiing heen en weer te vliegen. Daar ging er weer een en nog een en nog een. Ik ving er een in de hand. Hij was bruinig, met een slank roofvliegelijf. De bolle facetogen vulden bijna de hele kop, die met een dun nekje vastzat aan een borststuk zo bol dat het wel een bochel leek. Een lange, naar beneden gerichte steeksnuit gaf de vlieg een wat vogelachtig uiterlijk. In de mugachtig lange poten had hij een prooi, een kleine grijze mot, die hij waarschijnlijk had opgepikt van een bloemscherm van de bereklauw, want daar had ik eerder op de avond een paar van die vlindertjes op zien rondscharrelen.

Terwijl ik de dansvlieg bekeek, gingen de andere ijverig door met hun baltsvlucht. Allemaal hadden ze een gevangen insekt in de poten, een motje, een vliegje, een mug, doodgestoken met de snavelvormige steeksnuit. Soms steeg een vlieg van de grassen op zonder prooi. Die volgde een van de dansers, ging vlak boven hem vliegen en vervolgens verdwenen beide in een wilde dwarreling tussen de grassen. Het ging door tot het echt donker werd: steeds stegen mannetjes op en vlogen heen en weer tot een vrouwtje boven een ervan kwam vliegen en zij samen naar beneden tuimelden. Natuurlijk ging ik op zoek naar de paartjes. Dat was pas de volgende avond. De vliegen zwermden weer en ik hoefde niet lang tussen de halmen te snuffelen toen ik een parend stel vond, drie vliegen hangend aan een gebogen grasstengel: het mannetje parend met het vrouwtje, het vrouwtje ondertussen zuigend aan de gedode vlieg. Het mannetje hield zich daarbij met de voorpoten aan de grashalm vast en met de midden- en achterpoten omklemde hij stevig het vrouwtje.

De familie van de dansvliegen telt heel wat leden, over de hele wereld ongeveer 2 800 soorten, met een grote variatie aan gedrag. De meeste soorten vallen weinig op, omdat ze zo klein zijn, minder dan een halve centimeter, en bovendien donker van kleur, grijs, roestbruin, zwart of gelig. Ze zijn ook moeilijk te determineren. Je moet er een microscoop bij nemen en beschikken over de juiste literatuur. Het herkennen van de soorten is eigenlijk alleen boeiend, als ook iets aan hun gedrag te zien valt. Dan wil je immers weten, met welke soort je van doen hebt. En sommige dansvliegen vertonen een wel heel bijzonder gedrag, zoals Empis livida, waarvan ik de dans zonet beschreef. Het gaat daarbij om wat grotere soorten, van een centimeter lang ongeveer.

Over de dansvliegen is niet veel bekend. Zelfs het aantal soorten dat in ons land leeft, weet men niet. De soortenlijst van 1939 telt er 175, maar vliegenkenner Volkert van der Goot meent dat er minstens driehonderd in Nederland bestaan. Nog minder weet men van de larven. Die werden aangetroffen in bosgrond, in oude paddestoelen en in het water, maar waarvan ze leven, weet niemand zeker. Gedacht wordt dat ze als rovers van andere dieren leven. Zelfs of ze als larve of als pop overwinteren, kan niemand zeggen.

Mei is de maand waarin de meeste soorten dansvliegen actief zijn. Dan vliegen heel gewone soorten als de kleine Empis opaca en de wat grotere Empis tessellata, een zwart en grijzige dansvlieg die gemakkelijk te herkennen is aan de geel gekleurde vleugelwortel. De soort die ik zag vliegen, is een late, Empis livida, die je tot in september kunt zien.

Het zijn meestal de mannetjes van de dansvliegen, die heen en weer en op en neer dansen. Ze wachten op de komst van de vrouwtjes. Maar het kunnen ook vrouwtjes zijn, die dansen. De mannetjes vangen voor de baltsvlucht een bruidsschat. Maar het zijn niet zulke rovers als de echte roofvliegen, want ze zuigen ook nectar uit bloemen, vooral uit schermbloemen zoals fluitekruid in mei en zevenblad in de zomer. Empis livida zit graag op distelhoofdjes.

Hilara maura is een nog merkwaardiger dansvlieg dan Empis. De voeten van het eerste potenpaar van de mannetjes zijn gezwollen: ze bevatten een spinapparaat, waarmee een webje van een soort zijde wordt gemaakt. Daarin wordt de bruidsschat ingepakt en aan het vrouwtje aangeboden. Deze unieke balts werd ontdekt in 1877. Baron Osten Sacken beschreef dat voor het eerst in een Engels entomologisch tijdschrift, maar wat het betekende wisten ze vijfentwintig jaar later nog niet. De een schreef dat het webje een parachuutje was dat zou helpen bij de dansen in de lucht, anderen dachten dat het was om er insekten in te vangen. Ook hoe het gesponnen wordt, was toen onbekend.

Nu is het inderdaad uniek dat een vlieg kan spinnen. Het baltsgedrag doet trouwens denken aan dat van de grote wolfspin. Het mannetje van deze in veel delen van ons land gewone spinnesoort vangt een vlieg, die hij inspint en aan een vrouwtje aanbiedt. Als ze de mond vol heeft, paart hij snel met haar. Je bent geneigd te denken dat het een pantoffelheld is, die zo wil voorkomen dat hij zelf een prooi wordt. Maar ik heb zelf grote wolfspinnen in een terrarium geobserveerd en gezien dat het mannetje verscheidene dagen achtereen met hetzelfde vrouwtje paarde en steeds zijn cadeautje weer terugpikte om dat de volgende keer opnieuw aan te bieden. De laatste keer werd hem dat noodlottig, maar hij was door de paringen en het feit dat hij al die tijd zelf niet at, zo verzwakt dat hij het vrouwtje niet meer aan kon. In een hoekje van het terrarium hing zijn leeggezogen velletje.

Nog meer werk van het cadeautje dan Hilara maura maakt, volgens gedragskenner Adolf Portmann, de Amerikaanse Empis aerobatica van zijn attentie. Het mannetje spint een sierlijk wit ballonnetje, waarin de prooi opgesloten zit. Alleen al het zien van zo'n ballonnetje, maar ook van een mannetje met simpelweg een prooi bij andere soorten wekt bij de vrouwtjes een onweerstaanbare paarlust op. Er zijn soorten waarvan de mannetjes alleen met een sluiertje wuiven, wat dezelfde uitwerking op de vrouwtjes heeft. Daar is het prooi overgeven gewoon een ritueel geworden. Bij sommige schrijvers vind ik dat het mannetje snel met haar paart, terwijl ze het spinseltje onderzoekt. Dat lijkt me kletskoek: in de loop van de evolutie is de echte prooi vervangen door de verpakking en het vrouwtje weet donders goed dat ze daarin geen prooi mag verwachten.

NATUUR DEZE WEEK

In het voorjaar voorspelde ik al een goed vlinderjaar. Maar de uitbarsting van vlinders die we sinds 26 juli meemaken, had ik ook niet kunnen voorzien. Het zijn vooral de dagpauwogen, die zich overal laten zien, tot boven de huizen in de stad vliegen en geregeld binnenshuis verdwalen. Ik telde er 139 op een groepje volop bloeiende planten van koninginnekruid. Er waren twee kleine vossen en een atalanta bij. Er heeft tevens een invasie plaatsgevonden van distelvlinders uit Noord-Afrika. De onderzijde van de hoofdzakelijk zacht oranje, zwart en wit gekleurde vleugels van deze vlinder vertoont een verwarrend ingewikkelde tekening van ogen en lijntjes in zachte tinten. In de eerste augustusdagen zijn ook rouwmantels gezien, verwanten van dagpauwoog en distelvlinder, die al vele jaren als inheemse vlinder zijn uitgestorven. Andere dagvlinders die nu vliegen, zij het aanmerkelijk minder dan de dagpauwogen, zijn citroenvlinder, de drie soorten koolwitjes, gewoon en boomblauwtje, bont, oranje en bruin zandoogje, hooibeestje, koevinkje, argusvlinder, heivlinder en dikkopjes. - Nog onrijp vallen al veel hazelnoten af. Ik zag een jonge eekhoorn de groene noten openmaken en het binnenste eten. - De kokmeeuwen zijn in de rui. Je kunt het zien als ze hoog in de lucht bezig zijn met vliegende mieren vangen, want er ontbreken slagpennen in hun vleugels. Tegelijkertijd wordt het chocoladebruine masker, dat bij het zomerkleed hoort, vervangen door de witte veren van het winterkleed. Sommige meeuwen vliegen daardoor rond met een vreemd vlekkerige kop. - De bullekopjes van padden en kikkers hebben de laatste gedaanteverwisseling achter de rug. De jonge padjes en bruine kikkertjes blijven niet in het water, maar gaan het land op, waar ze zich voeden met heel kleine insekten zoals bladluizen en jonge naaktslakjes. Er kunnen plotseling zoveel kikkertjes in de weilanden rondspringen dat wel gesproken wordt van een kikkerregen. Jonge groene kikkers blijven in en bij het water.

EN VERDER

Publieksactiviteiten van het IVN: vandaag fietstocht in Houtigehage (Fr.) met gidsen van het IVN De Wâlden, om 10 uur van kruispunt Skoallewyk en Wytse Peetswei; ochtendwandeling in het Zuiderpark in Rotterdam, om 10 uur beneden aan de trap van de metro Zuidplein aan de Ahoyzijde; morgen fietstocht door de Oude IJsselstreek, om 10 uur vanaf de molen, Meentsestraat 3 in Giesbeek; ochtendwandeling in Sittard en in het stadspark, om 10 uur van voorzijde stadhuis; open dag in de heemtuin en vlindertuin Presikhaaf in Arnhem, om 14 uur rondwandeling; wandeling door het bosgebied van Vessem (N.B.) en waterdiertjes bekijken in het Grootmeer, waar loepen en een microscoop staan opgesteld, om 14 uur van de houtschuur rechts aan de weg van Wintelre naar Vessem; dinsdag wandeling in het park Gulden Bodem in Arnhem, om 19 uur van Bakenbergseweg hoek Schelmseweg; Montferlandwandeling, om 19.30 uur van Europaplein in Zeddam; woensdag wandeling om de Bergse Plas en langs de Rotte, om 10 uur van Prins Bernhardkade hoek Straatweg, Rotterdam; wandelen in de Brand, om 19 uur van de kapel aan de Schoorstraat, Udenhout. - Morgen houdt de natuurvereniging De Ruige Hof open dag op haar natuurterrein Klarenbeek van 10 tot 16 uur, met om 13 uur een excursie over het water, waarbij kinderen waterbeestjes kunnen vangen. Volwassenen kunnen eerder, van 10 tot 12.30 uur, de handen uit de mouwen steken door gras te maaien en sloten te schonen. - Tot 27 augustus duren de jaarlijkse heideweken in het bezoekerscentrum 'Het Zandspoor' van Staatsbosbeheer aan de Oorsprongweg 1 in Schoorl. Er is veel te zien: bijen, honing, kneepjes van het imkersvak, demonstratie van korven vlechten door imkers, twee videofilms over de Schoorlse heidevelden en een tentoonstelling over het leven van de honingbij. Open op dinsdag, woensdag en donderdag van 9 tot 12 en 13 tot 17 uur, op zaterdag en zondag van 10 tot 17 uur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden