De visie van 'superkapitalist' én kunstenares Ayn Rand op cultuur

Beeld ANP/Ilvy Njiokiktjien

De ideeën over de bezuinigingen waardoor de cultuursector op dit moment wordt getroffen, zijn te herleiden tot Ayn Rand. Zij was zowel filosofe als schrijfster, en dus een kunstenaar. Haar naam komt echter vooral voorbij in beschouwingen over de meest pure vorm van het kapitalisme. Hoe zag zij voor zich dat de kunstsector zich kon ontwikkelen, zónder subsidie van de staat?

Ayn Rand werd geboren in de Sovjet-Unie, maar emigreerde in 1925 naar de Verenigde Staten. Hier ontwikkelde zij zich als filosofe en als één van de grootste schrijfsters van de twintigste eeuw. De Republikein Paul Ryan haalde haar aan als zijn voornaamste politieke inspirator. Rand was namelijk een voorstander van het laissez-faire kapitalisme waarbij de staat een zo klein mogelijke rol speelt.

In het boek Atlas Shrugged (in Nederland verschenen als De kracht van Atlantis) pleit zij voor het afschaffen van onder meer de inkomstenbelasting. Volgens Rand is de enige taak van de staat om burgers tegen fysiek geweld te beschermen. Ook besteedt zij in deze én in haar debuutroman De eeuwige bron veel aandacht aan de kunstenaar die, ondanks zijn of haar briljante werk, geen geld verdient. Oorzaak hiervoor is de slechte smaak van het grote publiek dat zich laat leiden door gevoelens en sensatie in plaats van de rede.

Hoofdpersoon van De eeuwige bron is de architect Howard Roark die geheel volgens zijn eigen visie gebouwen ontwerpt. Waar het grote publiek in de roman huizen wil die zijn gebaseerd op ontwerpen uit de Oudheid en de Renaissance - dus: veel Griekse zuilen en altijd een grote voorgevel ter decoratie - levert Roark ontwerpen die daar lijnrecht tegenover staan. Volgens hem moet elk onderdeel in een gebouw een functie hebben die aansluit bij het materiaal en de wooneisen. Zuilen en pilaren die geen ander doel dan de decoratie dienen, komen in zijn ontwerpen dan ook niet voor.

Conflict met de wereld
Gevolg van Roark's eigenzinnigheid om alleen volgens zijn eigen visie gebouwen te ontwerpen, is dat hij - de kunstenaar - een permanente strijd met de wereld voert. Toch moet hij op zijn verstand vertrouwen om daarmee zijn kunstvorm te blijven maken. Het gaat volgens Rand immers om het zelfrespect van de kunstenaar. Om dit te behouden mag hij zich niet overgeven aan de massa die slechts kijkt naar uiterlijk vertoon van een gebouw in plaats van de functionaliteit.

In deze visie op kunst is het vanzelfsprekend dat de kunstenaar die met zijn eigen werk (nog) geen brood kan verdienen, na verloop van tijd een andere baan zoekt. Zo gaat Roark in een mijn werken wanneer niemand hem meer wil inhuren. Een belangrijke voetnoot bij dit idee is dat Rand zelf óók een strijd heeft moeten leveren om De eeuwige bron uit te kunnen geven. Maar liefst twaalf uitgevers hadden al haar manuscript afgewezen voordat het in 1943 verscheen en al snel uitgroeide tot een bestseller.

Net als Rand uiteindelijk haar boek kon publiceren én doorbrak als schrijfster, weet ook Roark te overwinnen en grootse gebouwen neer te zetten. Het antwoord op de vraag waarom dit mogelijk was, sluit aan op de boodschap van De eeuwige bron: Roark bleef continu vertrouwen op het verstand en hield daarmee zijn ego, zijn zelfrespect, intact.

Liberale visie
Rand legt de klassieke linkse aanname dat kansen niet voor iedereen gelijk zijn, naast zich neer. De kunstenaar volgt namelijk de weg van het verstand waarbij intuïtie en toeval nauwelijks een rol spelen. Rands kunstvisie past zo goed bij een (extreem) liberale kijk op het functioneren van de staat, maar ook bij de woorden dat de Nederlandse kunstsector 'meer ondernemend' moet worden. Kunst- en cultuurprojecten die niet minstens zoveel opleveren als ze kosten, moeten daarom worden gestopt. De 'ware' kunstenaar zou door zijn zelfrespect en passie voor de kunsten uiteindelijk toch wel komen bovendrijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden