De Visatlas vertelt het hele verhaal

Een dikke atlas met tweehonderd vissoorten laat zien dat haringen en schollen meer ruimte gebruiken dan de Noordzee alleen.

Bioloog Henk Heessen is wetenschapper pur sang, die met zijn collega's zojuist het eerste volledige wetenschappelijke overzicht van de verspreiding van vissoorten in de Noordwest-Europese zeeën heeft afgeleverd. En toch is hij ook liefhebber gebleven. Zonder na te denken gaan zijn vingers naar pagina 444 van de 572 pagina's dikke 'Visatlas', om dat ene fragmentje aan te wijzen dat zijn favoriet is.

Het tekstkadertje gaat over het paringsgedrag van de topknot, die in het Nederlands de 'gevlekte griet' heet. De vis is eigenlijk te lui om te zwemmen, zodat hij zich met zijn platte lichaam aan een stenige wand of bodem vastzuigt om vervolgens zo weinig mogelijk te bewegen. Je zult er maar moe van worden. En als hij van stek móet wisselen, dan kruipt hij liever dan dat hij zich losmaakt.

Maar hoe anders beweegt hij zich in de paar-tijd? Dan verandert de luiaard in een uitslover. Rusteloos zwemt het mannetje dan rond, en als hij uiteindelijk een vrouwtje heeft gevonden, dan dartelen de platvissen samen tot wel aan het wateroppervlak, tegen elkaar aan, met de ogen op elkaar gericht. "Prachtig toch?", zegt Heessen, om direct terug te keren naar de wetenschap.

Henk Heessen en zijn collega's Niels Daan van onderzoeksinstituut Imares en Jim Ellis van de Engelse zusterorganisaties Cefas hebben ruim zes jaar aan de Engelstalige Visatlas gewerkt en gebruikten daarvoor veertig jaar onderzoek, waarin de methode zoveel mogelijk hetzelfde is gebleven. "Vissers proberen ons regelmatig over te halen om nieuwere netten te gebruiken bij onze onderzoeksvangsten", vertelt Heessen. "Maar dat hebben we gelukkig altijd geweigerd. De kracht van dit onderzoek is juist dat er zo lang, in dezelfde onderzoeksvakken, in dezelfde periodes en met dezelfde netten is gevist. Juist daarom kunnen we nu zo goed vergelijken."

De Visatlas beschrijft ruim tweehonderd vissoorten in de Noordwest-Europese zeeën. Niet eerder werden gestandaardiseerde data bij elkaar gebracht van zoveel vissoorten, in zo'n groot gebied en gedurende zoveel jaren, als in de 'Fish Atlas of the Celtic Sea, North Sea and Baltic Sea'. Heessen: "Tot dusver werd alleen de verspreiding in bijvoorbeeld de Noordzee in kaart gebracht, maar dat gebied is maar één stukje in de puzzel. We laten de totale beweging zien, en de trends die daarin voorkomen."

Invasie

Zo staan in de Visatlas prachtige kaartjes waarop de invasie van blauwkeeltjes te zien is, straalvinnige vissen die tot de jaren negentig amper voorkwamen in de Noordzee. Maar daar kwamen ze, eerst bij Ierland, toen de Noordzee in en daarna heel zuidelijk bij de Wadden. Eerst alleen kleinere exemplaren, daarna namen ze ook in grootte toe. Maar nu zijn ze weer weg. "Een soortgelijke beweging zagen we bij de adderzeenaald", zegt Heessen, een langgerekt visje met de snuit van een zeepaardje. "In 1977 kwam deze alleen ten westen van Ierland en hier langs de kust voor, maar daarna veroverden deze vissen de Noordzee, om in 2007 weer vrijwel te verdwijnen." Waarom? "Geen idee", zegt Heessen. Maar dat is juist het mooie van het onderzoek dat hij tot zijn pensioen heeft gedaan. "De Visatlas brengt de beweging in kaart, het is aan andere onderzoekers om te verklaren waarom die verhuizingen plaatsvinden, of daarbij klimaatinvloeden een rol spelen en wat dit moet betekenen voor visserij- en natuurbeleid."

De Visatlas brengt natuurlijk de slechte toestand van de paling in beeld, maar laat over het algemeen juist een positief beeld zien. "Met commerciële soorten als de schol en de haring gaat het gewoon goed, met de gladde haai, de mul en de dwergtong ook."

Dat is mede het gevolg van beschermend overheidsbeleid, dat niet langer 'gebiedsgericht' is, maar 'ecosystembased', wat wil zeggen dat naar een veel ruimer leefgebied wordt gekeken. Daar helpt deze Visatlas van Heessen vast bij.

Fish Atlas of the Celtic Sea, North Sea and Baltic Sea, door Henk J.L. Heessen, Niels Daan, Jim R. Ellis. Uitgeverij KNNV. Prijs: euro 79,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden