De verwachtingen niet gehonoreerd

DEN BOSCH - De Oranjes hebben de naam wars te zijn van het in de openbaarheid brengen van archiefmateriaal over hun doen en laten. Dat ze er nu in hebben toegestemd via een reizende tentoonstelling een jaar lang ruim zeshonderd uiteenlopend zaken, zowel kunst als curiosa, uit het koninklijk bezit den volke te tonen wekt daarom grote verwachtingen.

Die worden niet echt gehonoreerd. Op de expositie 'Uit koninklijk bezit', die vanmorgen in het Noordbrabants Museum in Den Bosch door de Prins van Oranje wordt geopend, krijgt de bezoeker een lawine aan materiaal over zich uitgestort. Maar de Oranjes komen er niet duidelijker door uit de verf.

De grote hoeveelheid kan niet verbloemen dat er duidelijk scherp is geselecteerd wat men kwijt wil. Ronddwalend tussen de 'glazen werelden' waarin het materiaal veilig is opgesteld, moet je regelmatig vaststellen dat je aan veel zaken alleen even mag ruiken. De fraaie fotoalbums van koningin Emma blijven gesloten, net als de dagboeken die diverse leden van de Oranjefamilie er op nahielden. Kortom, het mysterie dat de monarchie omgeeft, blijft ongeschonden.

Al het geëxposeerde materiaal is afkomstig uit het Koninklijk huisarchief, een imposant gebouw in de tuin van het paleis aan het Haagse Noordeinde. Dat dit archiefgebouw een eeuw geleden werd opgetrokken, was de aanleiding de deur op een kier te zetten. Maar er is vooral een praktische reden voor deze onverwachte openheid: het huisarchief moet wegens ruimtegebrek worden uitgebreid. De geschenken die bij diverse gelegenheden worden aangeboden en die geen plaats krijgen in een van de paleizen, verdwijnen niet meer achter de ten tijde van koningin Juliana spreekwoordelijk geworden rhododendrons, maar gaan naar het huisarchief. Dat geldt ook voor papieren archiefmateriaal. Er komt nu een ondergrondse uitbreiding en dus moet een deel van de inventaris zo lang elders worden opgeslagen.

Met de reizende tentoonstelling is van de nood een deugd gemaakt. Na Den Bosch (tot 30 april) verhuist de tentoonstelling naar het Fries Museum in Leeuwarden (25 mei tot 1 september) en Museum Paleis Het Lange Voorhout in Den Haag (28 september tot 1 december)

De expositie haakt in op veel facetten uit de historie. Zo ligt er het originele 'smeekschrift van de edelen' van 5 april 1566. Dit legendarische document, dat in alle schoolboeken wordt genoemd, vormt het begin van onze band met de Oranjes. Ook te zien is de handgeschreven brief waarin admiraal De Ruyter op 11 juli 1672 Willem de Derde gelukwenste met zijn benoeming tot stadhouder.

Er zijn tal van handschriften van bekende personen. Florence Nightingale stuurde in 1860 een door haar geschreven handboek over de verpleging met een onderdanige opdracht aan koningin Sophie, koningin Emma kreeg in maart 1879 een presentexemplaar van het proefschrift van Alletta Jacobs, die in Emma blijkens de bijgesloten brief een mede-feministe zag en Wilhelmina ontving van haar 'oude vriend' Roosevelt zijn inaugurele rede als president van de Verenigde Staten. Winston Churchill, geen onverdienstelijk amateur-schilder, deed Wilhelmina zijn boek 'Painting as a pastime' cadeau, voorzien van een persoonlijke aanbeveling en koningin Beatrix kreeg in 1985 van Andy Warhol een boekje 'with love'.

Naast schilderijen en andere kunstvoorwerpen zijn er het zakhorloge en de wandelstok van koning Willem de Derde, die later door zijn dochter Wilhelmina intensief werden gebruikt. Van Wilhelmina en van Juliana zijn de pennen te zien waarmee zij in 1948 en in 1980 hun abdicatie ondertekenden, evenals de voor de gelegenheid gemaakte pen waarmee Juliana en Bernhard bijna zestig jaar geleden hun ondertrouw- en een paar weken later hun huwelijksacte tekenden. 'Uw deftig kind' schreef koningin Wilhelmina onder de staatsiefoto in vergulde lijst die zij op 2 augustus 1897, de 39e verjaardag van koningin Emma, haar moeder cadeau deed.

Veel aandacht wordt geschonken aan de belangstelling die de Oranjes hebben voor de beeldende kunst, zowel passief als actief (van Wilhelmina zijn enkele schilderijen en tekeningen te zien, van Beatrix een beeldhouwwerk). De stadhouders legden al de basis voor een rijke collectie, waar alleen oorlogen en erfenissen buiten de directe familie bressen in hebben geslagen. In de jaren zeventig zijn de toen aanwezige bezittingen zoveel mogelijk veilig gesteld door ze onder te brengen in stichtingen waaruit niets mag worden vervreemd.

Ook de muziek droegen de Oranjes een warm hart toe. Mozart trad voor de stadhouderlijke familie op en componeerde daar voor. En koning Willem de Derde was bevriend met Franz Liszt, die enkele keren op Het Loo zijn gast was. Op de expositie ligt ook een rekening voor een optreden als pianist van Ludwig van Beethoven. Nader onderzoek - en dat is dan toch nog echt nieuws - heeft uitgewezen dat hij op 23 november 1783 voor de stadhouderlijke familie speelde.

Koningin Wilhelmina was regelmatig met de camera in de weer. Haar foto-uitrusting is bewaard, maar van haar fotografische produkten krijgen we weinig meer te zien dan de mededeling dat er van haar een grote collectie glasplaten bestaat. Ook naar haar stilistische kwaliteiten als veertienjarige blijft het gissen: van het opstel 'IJspret' dat ze op 15 februari 1895 schreef, wordt slechts de eerste bladzijde getoond.

Veel materiaal is er - hoogst actueel - over koninklijke jachtactiviteiten. Uit de uitgestalde foto's blijkt dat de Oranjes in het verleden minstens zo actief waren als tegenwoordig om de wildstand op peil te houden.

De Oranjebezittingen en -archieven waren voordat het huisarchief een eigen onderkomen kreeg, verspreid over de diverse paleizen. Koning Willem de Eerste maakte een begin met een eigen archief, koningin Emma besloot wat er zoal was centraal onder te brengen. Ruim een eeuw geleden, in maart 1895, trok ze daar ruim een ton voor uit en gaf ze jonkheer ir. J. P. E Hoeufft van Velsen als intendant van de koninklijke paleizen en bouwkundig adviseur, opdracht een bouwplan te maken. Hij liet zich voor het interieur inspireren door het kasteel Chantilly ten noorden van Parijs en voor het exterieur door het Albertinum in Dresden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden