De vervuiler moet betalen

Als ze op bezoek gaat bij de Wereldgezondheidsorganisatie in Geneve, loopt ze met gebogen hoofd naar binnen. ,,We staan er als Nederland niet zo mooi op daar', zegt Els Borst, D66, minister van volksgezondheid. Nederland hoort bij de top-3 van sigaretten-exporterende naties. Het aantal rokers in Nederland daalt al jaren niet meer. Borst wil een krachtiger tabaksontmoedigingsbeleid. De industrie moet daaraan meebetalen, vindt zij. ,,Het einde moet maar eens in zicht komen.'

Onlangs was ze in Brussel, waar de ministers van volksgezondheid een EU-voorstel bespraken om tabak aan nog strengere regels te binden. Tot een algeheel reclameverbod was al besloten, straks moeten ook het teer- en nicotinegehalte in tabaksproducten verder worden teruggedrongen. Op de pakjes komt met grotere letters te staan dat roken doodt en de fabrikanten zullen de 599 ingrediënten die ze bij de tabak stoppen, bekend moeten maken. 'We gaan de sigaret uitroeien', zei Borst na afloop van het Europese overleg.

Maar de plannen zijn haar nog te soft. Borst heeft de landsadvocaat gevraagd uit te zoeken of ze de Nederlandse tabaksindustrie kan laten meebetalen aan haar anti-rookbeleid. Als het moet stapt ze daarvoor naar de rechter, naar voorbeeld van de Amerikaanse regering die in september de tabaksindustrie dagvaardde.

Afgelopen voorjaar bezocht Borst in Washington een conferentie van ministers van volksgezondheid. Directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie Gro Harlem Brundtland, één van de meest invloedrijkste lobbyisten tegen het roken, was daar ook. Borst: ,,We hebben gezamenlijk de oorlog verklaard aan de sigaret. Roken is de belangrijkste vermijdbare doodsoorzaak. In Nederland sterven ieder jaar 30 000 mensen aan de gevolgen van roken.'

Speerpunt in het beleid blijft het bestrijden van roken door jongeren. ,,Kinderen worden door de tabaksindustrie verleid om op hele jonge leeftijd te gaan roken. Ook al beweert de industrie veel te doen aan het ontmoedigen van roken onder jongeren, die dertigduizend rokers die er jaarlijks sterven moeten toch weer worden vervangen door nieuwe, anders is er straks geen afzet meer. Zolang wij in Nederland dit produkt niet verbieden, zal de tabaksindustrie er alles aan doen zoveel mogelijk om te zetten.'

,,Je moet uitkijken met het beknotten van de vrijheid van volwassen rokers. Ik ben niet uit op een heksenjacht. We moeten mensen heel goed voorlichten, maar als ze dan toch nog hele domme dingen doen, dan moeten ze het zelf weten. Al gaan we ze wel helpen met stoppen.'

Kort nadat in de VS de regering-Clinton in navolging van een groot aantal Amerikaanse staten de tabaksindustrie voor de rechter daagde wegens fraude, samenzwering en misleiding van het publiek, besloot ook Borst de mogelijkheid te onderzoek van juridische actie. ,,De landsadvocaat kijkt op mijn verzoek of de staat de tabaksfabrikanten kan aanspreken. Misschien ligt hier ook een taak voor de ziektekostenverzekeraars. In het milieu hanteren we de regel: de vervuiler betaalt. Dat zouden we in de volksgezondheid ook kunnen doen.'

,,De tabaksindustrie in Nederland weet natuurlijk best hoe de vlag er bij hangt. Iedere ondernemer heeft ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ik zou me als sigarettenfabrikant echt unheimisch voelen om temidden van die baaierd aan kennis over de schadelijkheid van tabak, iedere dag toch maar opgewekt weer die miljoenen sigaretten te produceren. Ik kan me daar moeilijk in verplaatsen. Het einde moet maar eens in zicht komen.'

De maatschappelijke kosten van roken worden in Nederland geschat op 6,5 miljard gulden per jaar. Borst geeft per jaar zeven miljoen gulden uit aan tabaksontmoedigingsbeleid: vier miljoen voor haar eigen begroting en drie miljoen voor campagnes van de Stichting Volkgezondheid en Roken. In Groot-Brittannië investeerde de regering-Blair vorig jaar 350 miljoen gulden in anti-rookmaatregelen. Daar steken die zeven miljoen in Nederland wel erg schamel bij af.

,,Ja, het is een schijntje. Voor een krachtig tabaksontmoedigingsbeleid is veel geld nodig. Waarom zou de industrie daar niet fors aan gaan meebetalen? Roken kost mij handenvol geld. Het RIVM heeft uitgerekend dat met minder rokers de kosten van de gezondheidszorg flink zullen dalen. De industrie moet maar eens een deel van de winst aan de minister van volksgezondheid geven.'

Het aantal volwassen rokers in Nederland ligt al jaren stabiel op 33 procent. Om dat percentage verder terug te dringen zijn hoge investeringen nodig voor ontmoedigingscampagnes. Borst is, los van haar actie tegen de industrie, van plan met minister Zalm (Financiën) te overleggen over een nieuwe accijnsverhoging op tabaksprodukten. ,,Een flinke accijnsverhoging levert al gauw een paar honderd miljoen gulden op voor een stevig anti-rookbeleid. In het regeerakkoord staat dat het tabaksontmoedigingsbeleid krachtig moet worden aangepakt. Ik vind dat een groot deel van de accijns dan ook exclusief naar tabakspreventiebeleid moet gaan.'

Borst wil rookverboden uitbreiden en waar ze al zijn deze scherp handhaven. Binnenkort zal de Tweede Kamer debatteren over de invoering van bestuurlijke boetes tegen instellingen die verzuimen rookmaatregelen te nemen. ,,Ik krijg erg veel brieven van mensen die klagen over roken in openbare ruimten. Maar ook over het roken in restaurants en winkels. Er moet meer worden gedaan aan de bescherming van niet-rokers.'

In haar eigen ministerie geldt alleen een absoluut rookverbod op de directie gezondheidsbeleid. Op andere werkplekken mag worden gerookt, mits anderen er geen last van hebben. VWS vervult niet echt een voorbeeldfunctie in het anti-rookbeleid. ,,Het is natuurlijk wat vreemd als je een ministerie van volksgezondheid binnenkomt en daar rokende ambtenaren ziet. Dat is precies de verkeerde boodschap.'

Zelf rookte ze tot haar 23ste, maar stopte van de ene dag op de andere toen ze als co-assistente in een ziekenhuis werkte en werd geconfronteerd met een patiënt die aan longkanker leed. ,,Het was mijn eerste patiënt. De lijdensweg die deze man doormaakte heeft op mij diepe indruk gemaakt. Hij vroeg mij, rookt u zelf ook? Ik zei 'ja', maar dacht bij mezelf: dit is de laatste keer dat ik zo'n vraag met 'ja' beantwoord.'

Ambtenaren uit de EU-lidstaten werken inmiddels aan een regeling die tabaksfabrikanten gaat verplichten informatie te geven over de stoffen die de industrie toevoegt aan tabak. Het zijn stoffen die geur en smaak van sigaretten en shag bepalen, zegt de industrie. Maar de Britse anti-rookorganisatie ASH publiceerde afgelopen zomer een rapport over tabaksadditieven waarin werd gesteld dat de industrie ook stoffen toevoegt die de verslavende werking van sigaretten versterkt. In Nederland is de industrie nooit gebonden geweest aan enige regelingen over toevoegingen. Borst erkent dat de industrie ook op dit terrein te lang de vrije hand heeft gehad. ,,We hebben er weinig aan gedaan, vergeleken met andere landen, zoals de VS. Eigenlijk ben ik zelf pas wakker geworden door al die berichten uit de VS.' Ze wil korte metten maken met de bijzondere positie die de Nederlandse shagindustrie bijna vijftien jaar in Europees verband heeft kunnen innemen. De kerftabakindustrie is er in geslaagd buiten de Europese richtlijnen voor de vermelding van teer- en nicotinegehalten te blijven, doordat er nooit overeenstemming kwam over een internationaal erkende meetmethode voor shag. Borst is het wachten zat. ,,Het is toch te gek dat van ieder product precies bekend moet zijn wat er in zit en zo'n zakje shag het best bewaarde Europese geheim blijft. Dat kan niet langer. Ik heb het RIVM gevraagd te onderzoeken wat er in shag zit en mij te adviseren over een deugdelijke meetmethode. De shagindustrie heeft meer dan tien jaar de ontwikkeling van een meetmethode tegengehouden. Dat verhaal geloof ik niet langer.'

,,We zijn een hele grote exporteur van sigaretten, de economische belangen zijn groot. Ik kan de mensen van de WHO niet tegenkomen of ze vertellen mij hoe belangrijk de Nederlandse tabaksindustrie is. Ik krijg vaak grote verwijtende blikken als ik in Genève kom. Ik wil daar ook wel eens vrolijk binnen kunnen stappen.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden