'De verloofde' had altijd een beschermengel

Niet alleen bij de joden, ook bij andere vervolgingsslachtoffers, zoals diegenen die uit het verzet terugkwamen, is de na-oorlogse samenleving tekortgeschoten. Dat zegt mevrouw Mien Bouwman, die van 1977 tot 1985 in Noord-Holland als maatschappelijk werkende actief was bij de Stichting '40-'45. Morgen wordt zij tachtig jaar.

Mien Bouwman hoorde in de Tweede Wereldoorlog tot de groep die eerst Vrij Nederland verspreidde en vervolgens, na de breuk met VN-hoofdredacteur Van Randwijk, zorgde voor de distributie van de illegale Trouw.

,,Er is na 1945 een hoop misgegaan. De politieleiding wees bijvoorbeeld een jongen af die in het verzet had gezeten en daardoor het laatste deel van zijn eindexamen van de politie-opleiding niet had gehaald. Hij had zich uit de gevangenis aan de Weteringschans weten te vechten. De man was bijna geslaagd voor het inspecteursexamen, maar Trouw-hoofdredacteur Bruins Slot moest eerst een briesend hoofdartikel schrijven eer hij aan het werk kon. Wie zich gedekt had gehouden, had geen behoefte aan verzetsmensen. Ja, de 'septemberartiesten' (verzetsmensen die zich na Dolle Dinsdag eind 1944 bij het verzet voegden) - daar was nog wel gehoor voor. Wij zaten kort na de bevrijding in het gebouw van De Standaard. Twee huizen verder zat een groep van de Binnenlandse Strijdkrachten, die een pasje uitgaven waarmee je op straat mocht. Wij konden zo'n vergunning niet krijgen. Iemand van ons ging erheen, maar hij kreeg geen pasje. Ik zei: 'Zijn ze nou gek?' En ben er toen op afgegaan en heb die dingen opgehaald.''

Mevrouw Bouwman was de verloofde van Wim Speelman, de Amsterdamse student die, samen met haar en zijn vrienden, het bezorgingsapparaat opzette dat later in de oorlog zorgde voor de verspreiding van tot 130 000 exemplaren van de ondergrondse Trouw. Speelman werd in februari 1945, enkele maanden voor het einde van de oorlog, gefusilleerd als een van de bijna tweehonderd omgekomen mensen van de ondergrondse Trouw.

In het standaardwerk over de Tweede Wereldoorlog van Lou de Jong komt de naam van mevrouw Bouwman niet voor. Hij noemt haar slechts als 'de verloofde'. ,,Ach, De Jong had vooral belangstelling voor links verzet en ging aan het omvangrijke rechtse verzet grotendeels voorbij. Hij zat in de oorlog in Londen en kreeg daar eenzijdige informatie. Trouw was niet zo zijn cup of tea.''

Toch heeft Mien Bouwman een van de belangrijkste rollen gespeeld bij het ontstaan en de bloei van de ondergrondse pers. ,,Ik was nog student op Rollecate bij Deventer. Wim gaf me twee krantjes die ik moest bezorgen in Wijhe en Rolde. Maar ik had geen zin: ik stuurde ze per post. Hij was woedend.'' Tegen het eind van de oorlog vervoerde zij, driemaal per week, tienduizend kranten. ,,Mijn moeder had van een oud vloerkleed een paar fietstassen laten maken en die zaten altijd vol. Tweemaal ben ik met zo'n vracht door het frame van m'n fiets gezakt.''

Mien Bouwman was behalve vervoerder ook koerier en organiseerde het berichtenverkeer voor de redactie. Een paar keer per week reisde zij heen en weer tussen het Noorden en Amsterdam. Op de terugweg nam zij vaak joodse kinderen mee, die in Groningen en Friesland werden ondergebracht. ,,Alleen de meer opvallende kinderen kan ik me nog herinneren, zoals Refka Vleeschhouwer, die de hele weg zat te zingen. Of dat kind met een grote bos rood haar, dat ik in Friesland op een boerderij afleverde, maar dat luizen bleek te hebben. Dat was een slecht begin en ik zocht dus voor dat kind maar weer een ander onderduikadres.''

Nooit had Mien Bouwman een wapen bij zich. ,,In de Trouwkringen waren we niet blij met het zomaar doodschieten van Duitsers. Iets anders was het als een verrader moest worden geliquideerd. Maar iemand die net een verrader had gedood, zei: 'Het valt niet mee om zomaar iemand voor Onze Lieve Heer te zetten'. Hoe terecht een liquidatie was, het was buitengewoon bezwarend voor degene die het moest doen. Dat heb ik later geleerd, toen ik voor de Stichting '40-'45 werkte. Je komt er nooit vanaf.''

Nadat Wim Speelman eind 1944 voor de tweede keer was gearresteerd, nam Mien Bouwman diens plaats in in de organisatie van Trouw. ,,Ik zat bij de bijeenkomsten waar de grote beslissingen vielen, maar in die tijd speelde de vrouw een rol op de tweede plaats.''

Gedurende de oorlog vonden de meeste verspreiders van de illegale krant dat Trouw na de oorlog niet meer moest verschijnen. Lang niet iedereen was zo verrukt van de krant. Ze hadden liever wat breder georiënteerde en meer bruisende verzetsjournalistiek aangetroffen in hun krant. Mien Bouwman: ,,Zo open als de krant nu is, staat hij dichterbij wat de verspreidersgroep in de oorlog voor ogen stond.''

,,Ondanks onze scepsis hebben we toch in de laatste weken voor de bevrijding het besluit moeten nemen door te gaan. Er was een overweldigende linkse pers. De Waarheid, Het Parool en Vrij Nederland zouden doorgaan. Was het toen verantwoord om de christelijke stem te laten zwijgen? We hebben net als De Waarheid een noodaggregaat geïnstalleerd in het oude gebouw van De Standaard. Met paard en wagen brachten we krantenpapier naar de Nieuwezijds. De technische staf hielp de machines op gang brengen. De zetmachine werkte, maar de pers, die een paar jaar had stilgestaan, kregen ze niet op gang. Pas toen we alle lichten uitdeden, lukte het. Zo konden we op 5 mei 1945 Trouw op straat uitventen. Er stond geen prijs op de krantjes, maar die avond hadden we een jutezak vol geld.'' Toen Trouw eenmaal draaide, trok Bouwman zich terug. Zij werd maatschappelijk werkster.

,,Na de oorlog heb ik weleens gefoeterd en op het punt gestaan mijn abonnement op Trouw op te zeggen omdat het zo behoudend was. Toen Bruins Slot omging en een andere koers ging varen inzake Nieuw-Guinea, was ik daar heel blij mee.''

,,Ik ben veranderd. Vroeger geloofde ik absoluut in de almachtige Voorzienigheid en dat is zo'n beetje weg. Maar ik herken wel een lijn in mijn leven. Er moet altijd een beschermengel zijn geweest. Ik voel me verbonden met de vluchtelingen en asielzoekers. Als ik nog een paar jaartjes jonger was, zou ik graag aan vrouwen Nederlandse les geven. Ook al ligt alles niet zo simpel, die mensen komen heus niet voor de lol.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden