De Verlichting in je eigen handen

De illustratie naast het titelblad van de Ecyclopédie in Teylers Museum.Beeld rv

De eerste encyclopedie was revolutionair. Scholieren mogen deze 'Wikipedia van de Verlichting' uit 1780 nu bezichtigen.

Wie kan mij vertellen wat hij op deze plaat ziet", vraagt de museumgids aan haar gehoor. "Een vrouw...", zegt een van de leerlingen, aanvankelijk nog wat aarzelend. "Met achter haar de zon, daardoor straalt ze helemaal."

In de bibliotheek van het Haarlemse Teylers Museum buigt een groepje leerlingen zich over de beroemde frontispice, van de Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, die halverwege de 18de eeuw in Frankrijk verscheen. En inderdaad, de dame die daarop staat, baadt in het licht. Ze staat symbool voor de waarheid, legt de gids uit. Twee figuren ontdoen haar van haar sluier: de rede en de filosofie.

Het bezoek maakt deel uit van het educatieve project 'Wikipedia van de Verlichting'. Teylers Museum heeft dit nog maar net ontwikkeld, de leerlingen van vandaag doen mee met een pilot van het project. Gisteren is er al een groep leerlingen langs geweest en morgen volgt de laatste lichting. Straks hebben alle 5-VWO-leerlingen van het Haarlemse Lyceum Sancta die geschiedenis in hun profiel hebben kennis gemaakt met de Verlichting.

Besef

Maar waarom eigenlijk? Allereerst behoort het onderwerp tot de examenstof. Maar geschiedenisdocent Erik Lips wil dat ze ook het belang van de Verlichting beseffen. "De idealen van toen geven onze maatschappij nog steeds vorm. Het lijkt zo vanzelfsprekend dat we het recht hebben om zelf invulling te geven aan ons leven. Of de bescherming van burgers tegen willekeur van de staat. Ik wil mijn leerlingen meegeven dat je met die erfenis zuinig moet omspringen. Het is nogal abstracte stof als je zestien bent, dus moet je zoeken naar ingangen om dit belangrijke verhaal toegankelijk te maken."

Teylers Museum ontwikkelde er een programma voor. "We waren dat aan onze stand verplicht", aldus educatief medewerker Fieke Kroon. "Wij zijn hét museum in Nederland waar de Verlichting nog tastbaar aanwezig is. De eerste aankoop in 1780 was een eerste druk van de Encyclopédie. Die 28 dikke banden vol kennis zijn gaan gelden als hét symbool voor die periode." In het klaslokaal ging het al over Denis Diderot en Jean le Rond D'Alembert en hun ambitie om de meest actuele kennis toegankelijk te maken voor een zo breed mogelijk publiek. Maar om hun megawerk van 250 jaar oud met eigen ogen te zien en hierin te bladeren, dat is van een andere orde.

Dus gaan de leerlingen deze middag de trap op, over de balustrade en vervolgens een deur door: de bibliotheek van Teylers. Eikenhouten kasten tot aan het hoge plafond, lange rijen met ingebonden werken. De lichtval is gedempt. Even moeten de ogen wennen en dan klinken er 'oh's' en 'ah's'. Er wordt zelfs een enkele selfie gemaakt - op de foto met de Encyclopédie.

Wie iets wil weten, raadpleegt tegenwoordig Wikipedia, maar destijds was vrije toegang tot kennis verre van vanzelfsprekend. Diderot en D'Alembert leefden in de tijd van het ancien régime en hadden voortdurend te kampen met censuur. Staat en kerk, vaak met elkaar vervlochten, stelden vast van welke opvattingen de bevolking kennis mocht nemen.

Route naar ware kennis

Met dit principe braken de redacteuren van de Encyclopédie. Het revolutionaire karakter blijkt al voorin het boek. De leerlingen van Sancta Maria beginnen door te krijgen wie al die figuren zijn die zich op het frontispice rondom de waarheid scharen. De één staat voor de chemie, de ander voor de botanie en een derde voor weer een andere discipline. De boodschap is duidelijk. Studie verrichten, onderzoek doen, experimenteren - dát is de route naar ware kennis.

Minstens zo veelzeggend is wie er níet op de afbeelding staat: de kerk. Wel is de godgeleerdheid aanwezig. Maar die staat dan weer relatief laag op het tableau afgebeeld. Sinds de Middeleeuwen had de filosofie gegolden als de dienstmaagd van de theologie. Voortaan waren de rollen omgedraaid.

De gids die de leerlingen door het museum leidt, bladert verder in het dikke boek. Met witte handschoenen, want het gaat om kostbaar erfgoed. In 2014 veilde Sotheby's een eerste editie voor 45.000 Britse pond - zo'n 60.000 euro.

Sommige lemma's bevatten atheïstische en republikeinse denkbeelden. Maar ook zonder die verwijzingen blijft de Encyclopédie een radicaal boek. Zo is het bijvoorbeeld in het Frans geschreven. Dat klinkt logisch aangezien de auteurs uit Frankrijk komen, maar dat is het niet. De voertaal in de wetenschap was destijds Latijn, wat slechts een handjevol geleerden begreep. Met hun keuze voor het Frans zorgden Diderot en D'Alembert voor een veel groter bereik.

Rechtsgelijkheid

Het megaproject - er is ruim twintig jaar aan gewerkt - liep vooruit op de Déclaration des droits de l'homme et du citoyen, die de idealen van de Franse Revolutie vastlegde. 'De mensen worden vrij en met gelijke rechten geboren en blijven dit', proclameert dit document. Dat ideaal van een maatschappij zonder standsverschillen keert op allerlei manieren terug in de Encyclopédie.

"Wat valt jullie op aan de manier waarop de lemma's zijn georganiseerd?", vraagt de gids aan de leerlingen. Er volgt niet meteen een antwoord. "Ze staan op alfabetische volgorde", zegt een van hen dan. En dat klopt. Die opzet - eerst de a, dan de b, vervolgens de c - is tegenwoordig doodgewoon, maar destijds was het een breuk met de traditie.

Een maatschappij gebaseerd op rechtsgelijkheid betekende dat voorkeursbehandelingen passé waren. Iedereen werd in het keurslijf van het alfabet geduwd, of je nu tot de hooggeachte adel behoorde of niet. 'Pooiers en prinsen, kleermakers en koningen deelden dezelfde letter, dezelfde ruimte', schreef de Duitse journalist Philipp Blom in 'Het verdorven genootschap' (2010), zijn dikke studie over de Verlichting.

Met de Encyclopédie op tafel is de Verlichting ineens geen abstractie meer. Geschiedenisdocent Erik Lips na afloop: "Leerlingen vonden het heel leuk dat ze het onderwerp aan echte mensen en aan hun eigen stad konden koppelen. En achter zoiets alledaags als een letter blijkt een compleet gedachtengoed schuil te gaan. Hoe concreet wil je de Verlichting hebben?"

Teylers Museum

Meestal hebben Haarlemmers het kortweg over 'het Teylers'. Maar wie was eigenlijk de man die zijn naam gaf aan het oudste museum van Nederland? Pieter Teyler van der Hulst was een vermogende zijdefabrikant en bankier uit de 18de eeuw. Na zijn dood - kinderen had hij niet - ging zijn vermogen naar een speciale stichting. Hij wilde mensen de kans geven om hun kennis te vergroten en te leren over wetenschappelijke inzichten. Dat zou de mensheid vooruit helpen.

Dit Verlichtingsprogramma vertaalde zich in een museum waarin voorwerpen van kunst en wetenschap verenigd zouden worden. Het pronkstuk is de 'boek- en konstzael', beter bekend als de Ovale Zaal. Die ging in 1784 open voor bezoekers en is dat nog steeds.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden