De Verlichting, daar kunnen we iets van opsteken

De spreker

Atheïst? Heidegger-bestrijder? Het mag allemaal op het visitekaartje van Herman Philipse. Maar daar hoort dan ook bij: pleitbezorger van de Verlichting. In 2005 schreef hij al het pamflet 'Verlichtingfundamentalisme?' Van dat 'fundamentalisme' werd destijds Ayaan Hirsi Ali beticht. Onterecht, aldus Philipse. Nu neemt hij het opnieuw op voor de Verlichting, ditmaal in een hoorcollege van ruim viereneenhalf uur.

Zijn ambitie

Als historische periode is de Verlichting sinds het einde van de 18de eeuw voorbij. Maar Philipse is geen historicus, en als filosoof maakt het hem niet uit hoe oud ideeën zijn, hij rekent ze af op hun kwaliteit.

De ideeën uit de Verlichting zijn volgens Philipse nog altijd de moeite waard. Typische verworvenheden uit dit tijdvak - tolerantie, de scheiding van kerk en staat, een sceptische grondhouding - fungeren ook nu nog als richtsnoer. Of zouden dat moeten doen. Vandaar de titel van het hoorcollege.

Het resultaat

Een bevlogen crash course. Naar de Verlichting is de afgelopen jaren vaak verwezen, maar lang niet altijd terecht, vindt Philipse. Zo zou het Verlichtingsdenken eenzijdig de nadruk leggen op het verstand, en daarmee zou het zelfs medeverantwoordelijk voor de beheersingsdwang die je volgens Adorno terugziet in het nazisme.

Philipse gaat in op de verschillende interpretaties en geeft kritisch commentaar. Maar bovenal laat hij een lange stoet denkers zelf aan het woord. Handig als je wilt weten waarom Immanuel Kant ook alweer is uitgegroeid tot boegbeeld van de Verlichting. Ook minder bekende auteurs komen aan bod, zoals Baron d'Holbach.

Misschien weet een enkeling nog dat zijn Parijse salon in de achttiende eeuw een belangrijke ontmoetingsplaats was voor zowat elke intellectueel die ertoe deed in die tijd. Maar de uitgesproken atheïst Holbach heeft ook een aardig oeuvre bij elkaar gepend, waaronder 'Le militaire philosophe' (1770).

Toch hebben de kopstukken uit de Verlichting in dit hoorcollege een dienende rol. Volgens Philipse kunnen ze ons van dienst zijn om werkelijk zelfstandige denkende burgers te worden. In een tijd dat we meer informatie dan ooit te verwerken krijgen, is het belangrijker dan ooit dat we die kritisch kunnen schiften.

Mooiste zin

"Het vinden van de waarheid is het werk van bijen." Was getekend: Denis Diderot in zijn 'Pensées sur l'interprétation de la nature' (1754). Met instemming haalt Philipse diens woorden aan als hij hij uitlegt wat het onderwijsideaal van de Verlichting behelst: de waarheid zoeken. En dat is hard werken: het vraagt de nijverheid van een bij.

De primaire taak van scholen, betoogt Philipse, is dan ook om leerlingen kennis te laten maken met de regels die horen bij dat moeilijke proces van waarheidsvinding. Daar hoort niet bij dat je kinderen al op jonge leeftijd confronteert met religie. Dat mag eventueel later, als hun kritische vermogens voldoende zijn gescherpt. Grondwetsartikel 23, dat het recht op bijzonder onderwijs vastlegt, mag als het aan Philipse ligt geschrapt worden.

Redenen om het college niet te beluisteren

Wie goed thuis is in het denken van de Verlichting, vindt bij Philipse weinig nieuws.

Als het natuurwetenschappelijke werk van Descartes en Newton langskomt, uiteraard in vogelvlucht, is dat voor sommige luisteraars misschien weleens taaie kost. Maar de Verlichting hangt nu eenmaal nauw samen met de wetenschappelijke revolutie van de zeventiende eeuw. Wat niet wil zeggen dat je een echte bèta moet zijn om de materie te doorgronden. De geïnteresseerde leek die zijn aandacht erbij houdt, kan ook meekomen.

Reden om wel te luisteren

Vanwege de spreker, die ouderwets op dreef is. Naast zijn geschreven oeuvre heeft Philipse inmiddels een aardig gesproken oeuvre opgebouwd - over betrouwbare kennis, neurofilosofie, de evolutieleer. In al die hoorcolleges bewijst hij zijn kwaliteiten als leraar.

De colleges zijn overzichtelijk omdat de docent de stof opdeelt in hoofdstukjes, inzichtelijk vanwege zijn vermogen taaie materie in heldere taal uit te leggen en toegankelijk door de kwinkslagen en milde polemiek. Wat dat betreft is 'De onvoltooide Verlichting' weer een echte Philipse.

De onvoltooide Verlichting

Herman Philipse

Home Academy, Den Haag. 4 uur en 36 minuten euro 25,00

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden