De verknipte wereld van de doping

interview | Hoe serieus is het antidopingbeleid als Rusland een heus dopingsysteem onderhoudt? 'Je begint niets tegen een kwaadwillend land.'

Herman Ram kan zich er nauwelijks iets bij voorstellen: "Stel je voor dat de AIVD hier elke week over de vloer komt. Ondenkbaar. Dat zo'n situatie in Rusland bestaat, is nogal wat."

Van de FSB had de directeur van de Nederlandse Dopingautoriteit niet eerder gehoord. Het is de afkorting van Federalnaja Sloezjba Bezopasnosti Rossijskoj Federatsii, de Russische veiligheidsdienst. Volgens het deze week verschenen rapport van de onafhankelijke commissie van het Wereld AntiDoping Agentschap Wada, controleerde de FSB een door de overheid (op zijn minst) gedoogd dopingsysteem. Tot in het geaccrediteerde dopinglaboratorium van Moskou waren intimiderende medewerkers geïnfiltreerd.

Veel van wat er in het onthutsende rapport staat, had Ram op basis van mediadocumentaires en eigen informatie zien aankomen. "Het was de vraag of daar een onsje vanaf werd gehaald of bij zou komen. Dat laatste dus. Met die inmenging van de FSB en de vernietiging van 1417 dopingstalen in het laboratorium. Dat is wel een staaltje toegevoegde waarde."

Vorige maand zette Ram tijdens het sportcongres Play the Game in het Deense Aarhus de status van het antidopingbeleid uiteen. Elf jaar na de oprichting van Wada staat er een sterke organisatie met voldoende goede regels (1250 bladzijden), juridische instrumenten, en 182 landen en alle internationale sportfederaties die de code hebben getekend. "Dat is een prestatie van jewelste, maar uiteindelijk blijkt dat het in een aantal landen niet op orde is. En daar kunnen we verdomd weinig aan doen."

Ram noemt Rusland, Kenia, Jamaica en Brazilië als landen die onder de radar vliegen. "Daarvan denkt iedereen achter de schermen: wat daar gebeurt, kan niet. Dankzij onderzoeksjournalistiek komen die zaken nu naar boven. Met journalistieke methoden, zoals undercover werken en met een toeristenvisum in Rusland onderzoek doen, kun je dingen boven tafel krijgen. Dat kan ons systeem door allerlei juridische beperkingen niet. Dat pleit voor een goede samenwerking tussen journalistiek en antidoping."

Ram begrijpt alle verontwaardiging over de onthullingen in de Russische atletiek. Maar de dopingbestrijders staan machteloos. "Als Rusland mogelijk betrokken is bij het uit de lucht schieten van een vliegtuig, en we kunnen daar niets aan doen, dan zullen we wel iets kunnen doen aan het feit dat er gerommeld wordt met dopingstalen? Het is een politiek feit dat als een land zich wenst te onttrekken aan internationale regels, de instrumenten om daar iets tegen te doen zwak zijn. Als de overheid meewerkt met het dopingsysteem tegen het antidopingsysteem, dan kom je daar nooit tussen."

In Aarhus (320.000 inwoners) vergeleek Ram relativerend de organisatie van dopingbestrijders met die van de plaatselijke gemeente. "Er bestaat van ons het idee van een groot antidopingmonster, een industrie. Slechts 2000-2500 mensen zijn wereldwijd professioneel bezig met dopingbestrijding. Er gaat jaarlijks 300 miljoen dollar naar dopingcontroles, plus 50 miljoen naar andere activiteiten; een gemeente als Aarhus met 28.800 ambtenaren heeft tien keer zoveel. Lance Armstrong verdiende als wielrenner de helft van wat wij aan bestrijding besteden."

Dan zijn er de notoir zwakke internationale sportfederaties, waar "vaak corruptie tiert en die in bijna alle gevallen een onvoldoende scoren op gebied van sportbestuur. De IAAF is de enige die (mogelijk vandaag, red) kan optreden tegen de Russische atletiekfederatie. De consequentie kan, gezien de status van het rapport, niet anders zijn dat een federatie als de Russische wordt geschorst."

Moet Wada een organisatie worden die onafhankelijk boven de sport staat?

Herman Ram: "Ja. Thomas Bach, voorzitter van het IOC, wil testen onafhankelijk maken van de sport, ook van het IOC. Op zichzelf zegt dat nog niet dat er zoiets gaat komen, er moet draagvlak zijn bij de federaties. Maar het feit dat die is benoemd, vind ik al heel wat. Een revolutie, waarvan ik niet had verwacht dat ik die in mijn leven zou meemaken."

"Toen Wada werd opgericht, was de betrokkenheid van zowel sport als overheden nodig voor een effectief antidopingbeleid. Nu we verder zijn, vertoont dit model beperkingen als het erom gaat werkelijk in probleemsituaties in te grijpen. Het enige wat Wada kan, is advies uitbrengen aan overheden en federaties. Waarbij het IOC behoorlijk de rug rechthoudt als het gaat om steun. Elke olympische federatie krijgt miljoenen van het IOC, daarvan afgesneden worden doet pijn."

"Natuurlijk moet Wada iets met de Russische kwestie, anders wordt het een tandeloos instituut. Het laboratorium van Moskou is geschorst, volgende week kan Rusland uit commissies en besturen van Wada worden gezet. Maar dat zal de wereld niet veranderen."

Het laboratorium van Moskou lag in 2013 zwaar onder vuur en opereerde tijdens de Olympische Winterspelen onder curatele. Hoe kan het dan zijn misgegaan?

"Het laboratorium is een tijd geschorst geweest, zoals andere labs definitief hun accreditatie zijn kwijtgeraakt. Over de controles tijdens de Winterspelen maak ik me geen zorgen, toen was er internationaal toezicht omdat het IOC dan de baas is. Als de Russen de boel zelf runnen, zijn er onvoldoende instrumenten om toezicht te houden. Als de nationale dopingautoriteit Rusada, een van de grootste in de wereld, en het lab een onzuivere relatie hebben, dan is het systeem niet waterdicht te krijgen. Nee, de situatie tijdens de WK atletiek in Moskou kan ik niet overzien."

Het IOC roept steeds dat enorme vooruit-gang is geboekt in dopingbestrijding. Elke keer weer is er een nieuw schandaal. Hoe-veel beter is het geworden?

"Ik geloof niet in volledig schone sport. Ik geloof wel dat je het kunt beheersen als je dat wilt. Maar excessen zullen er altijd zijn. Er is veel gebeurd. De affaire-Ben Johnson in 1988 zorgde ervoor dat het IOC met slechts papieren beleid daadwerkelijk dingen is gaan doen. Het overlijden van Tommy Simpson op de Mont Ventoux leidde tot activiteiten van de medische commissie van het IOC. De Tour de dopage van 1999 was aanleiding tot de vorming van Wada en een antidopingprogramma. Een crisis leidt steeds tot een stap voorwaarts, in die zin is een groot schandaal goed."

"Of er vooruitgang is geboekt? Het klinkt wat cynisch, maar noem de dopingdoden van de jaren zestig eens en die van de laatste jaren. Een enorm verschil, de dodelijke slachtoffers die je vroeger zag, zijn er niet meer."

Sylvia Barlag, voormalig atlete, huidig bestuurslid van de IAAF, zei in de Volkskrant dat ze zich weer in de oude Sovjettijd waant. Wat is daar dan veranderd?

"In Rusland weinig, en toch is er een groot verschil. In de Sovjettijd was het dopingsysteem officieel staatsbeleid, inclusief financieringsstromen. Hoe het nu zit, is onduidelijk. Wel duidelijk is dat de Russische staat dit op zijn minst gedoogt. Het is ondenkbaar dat dit zich heeft afgespeeld zonder kennis van de Russische overheid."

"Het lijkt erop dat de feitelijke organisatie nu aan de sport wordt overgelaten. Het beeld dat naar voren komt, is dat in de Russische sport qua mentaliteit niet veel is veranderd, dat nog steeds dezelfde mensen van generatie op generatie bepaald gedrag overdragen."

"De bijzondere Russische situatie kan ik alleen begrijpen in de context van de maatschappij en van de wereld zoals die nu zijn. Waarin Rusland zich bedreigd voelt door het Westen, het gevoel heeft het iedereen tegen ze is. Dat zie je ook in de eerste reacties op dit schandaal."

"Dit rapport gaat alleen over atletiek. Drie van de vier betrokken organisaties, plus zelfs de inlichtingendienst, gaan niet alleen over atletiek. Je zou erg naïef zijn als je denkt dat in andere Russische sporten hetzelfde probleem niet bestaat."

"Corruptie, beïnvloeding en vervlechting van belangen spelen zo'n grote rol, dat dit kan gebeuren. Je moet je dus afvragen of de oude satellietstaten van de voormalige Sovjet-Unie niet een vergelijkbaar probleem hebben. Vele maken gebruik van het lab in Moskou. Wit-Rusland heeft ook een officieus lab, Oekraïne waarschijnlijk ook. Daar is net als in Rusland sprake van wat wij noemen pre-testing, het afvangen van problemen door een eerste analyse. Een vergelijkbare structuur met mogelijk een vergelijkbaar probleem."

"In een eerste reactie zei minister van sport Moetko dat het met doping in de rest van de wereld niet anders zal zijn dan in Rusland. Ik denk dat het Russische volk daar in groten getale ook zo over denkt. En dat Russische atleten ervan overtuigd zijn dat doping mondiaal in de hele sport aanwezig is. En dat zij dus meedoen, eenvoudigweg omdat iedereen het doet. Dat het oneerlijk zou zijn als de Russen niet de mogelijkheden hadden. Het is een verknipte wereld."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden