De vergeten weg naar het oosten

Eeuwenlang was het een handelsweg van Aken naar Koningsbergen, het huidige Kaliningrad. Tot nationalisme, oorlog en communisme midden in Europa grenzen opwierpen, en de weg in stukken werd gehakt. Nu deze week in Kopenhagen is besloten dat Polen tot de Europese Unie toetreedt, wordt deze oude weg weldra weer zonder slagbomen begaanbaar. Nog zijn de sporen van de geschiedenis zichtbaar.

Aan de Nederlandse grens, bij Vaals, begint een weg die ooit van Aken naar Koningsbergen liep. Hier was Duitsland op zijn breedst, reden voor de nazi's om de weg in 1934 trots Reichsstrasse 1 te noemen.

Eigenlijk liep de weg ook een stukje door Polen, ,,maar de nazi's dachten natuurlijk, dat is toch binnenkort weer van ons', zegt Wolfgang Strack. Met een diavoorstelling over de oude weg naar het oosten trekt Strack nu langs bejaardenhuizen en volkshogescholen. Van Polen of Duitsers was helemaal nog geen sprake toen deze weg ontstond, hoogstens van Romeinen, Franken en Slaven, vertelt hij.

Aken, of Aachen, of Aix-la-Chapelle, dat is het oude Europa bij uitstek. Ooit bouwden de Romeinen hier hun baden, later streek Karel de Grote er neer. En alsof grenzen een geheugen hebben, herrees zijn rijk 1150 jaar later in de vorm van de EEG, de voorloper van de EU. Want toen in 1957 Duitsland, Frankrijk, Italië en de Benelux-landen de Europese Economische Gemeenschap oprichtten, bleken de grenzen daarvan bijna samen te vallen met die van keizer Karels oude rijk.

Nog altijd loopt een oude Romeinse weg van Aken naar de Rijn, maar het meeste verkeer kiest de evenwijdig lopende snelweg. Bij Garzweiler is de tweeduizend jaar oude weg zelfs ten onder gegaan in de maanlandschappen die hier zijn ontstaan bij het graven naar bruinkool. Bij Neuss, ooit Novaesium, houdt de Romeinse weg op; verder dan de Rijn brachten de Romeinen het niet. Hier hield hun beschaving op.

Maar tijdens Karel de Grote ging het al verder oostwaarts, over de zogeheten Hellweg. Dwars door de steden van het Ruhrgebied loopt deze nog steeds. Wie bij het Ruhrgebied alleen aan industrie denkt, kent het Ruhrdal niet, een groen dal met beboste heuvels aan weerszijden. Was in de Middeleeuwen al voorgeschreven dat de Hellweg zo breed moest zijn dat een ridder in vol ornaat er uit de voeten kon, in 1820 werd de weg van Essen tot Paderborn ook verhard tot straatweg. Nu nog zijn delen van de oude weg te berijden als Bundesstrasse 1, zij het dat randwegen de loop op veel plaatsen hebben verlegd. Wie in plaats van de snelweg kiest voor deze weg, ontdekt een ouder Duitsland, met prachtige steden als Soest, waar ooit koning Dagobert het voor het zeggen had. Als je de moderne randweg vermijdt en dit stadje inrijdt, ontdek je kleine vakwerkhuizen te midden van een intacte stadswal.

Voorbij Paderborn verandert de vlakte in lage bergen, en maken de akkers plaats voor bos. Onder Karel de Grote was dit de grens van de christelijke beschaving, hierachter begon het heidense Saksen. Het zou nog eeuwen duren voor christendom en handel verder oostwaarts togen.

In dit Teutoburgerwoud stuiten we nu op Hermann, althans op een standbeeld met hem als aanleiding. Hermann de Cherusker versloeg in 9 na Christus de Romeinen, waarna die zich terugtrokken en de Rijn nog eeuwen als grens aanvaardden. Dat zou niemand nu nog hebben geweten, als niet in de 19de eeuw het nationalisme was opgekomen, dat in de geschiedenis driftig op zoek zou gaan naar heldendaden die zich makkelijk lieten annexeren. En zo ontstond in 1875 boven op een berg bij Detmold een gigantisch monument ter ere van Hermann, de Germaan die de Romein had verslagen. Iedereen begreep destijds dat dat sloeg op de Duitser die zojuist de Fransoos had verslagen, vijf jaar daarvoor in de Frans-Duitse oorlog. In 'De schaduw van het Teutoburgerwoud' schrijft Thomas von der Dunk over die nationalistische mythevorming van verfijnde, maar valse Fransen, als opvolgers van de Romeinen, versus ongepoleiste, maar eerlijke Duitsers, de nieuwe Germanen. ,,Germania versus Romania - dat is dat deel van het avondland dat bij het begin van de jaartelling barbaars was, maar vrij, tegenover dat deel dat onderworpen was, maar beschaafd.' De Frans-Duitse tegenstelling is met de EU dan overwonnen, verder naar het oosten liggen nog genoeg grenzen die, hoe kunstmatig ook, nog diep in het landschap staan gegrifd.

Waar de meeste Duitse steden geen oude binnenstad, hoogstens nog een moderne 'city' hebben, is Hamelen (Hameln) als enige stad aan de oude weg van Aken naar Koningsbergen geheel ongeschonden door de laatste oorlog gekomen. Dat maakt deze stad uniek, en de wetenschap dat het vroeger ook in andere steden zo mooi moet zijn geweest, maakt een verpletterende indruk.

Na Hildesheim, tot maart 1945 een mooie vakwerkstad, voert de weg door licht glooiend landschap verder naar Braunschweig, of Brunswijk. Oorden waar de geschiedenis een fatale wending heeft genomen, zijn in Europa nooit ver weg. In 1930, Braunschweig was toen nog een aparte Duitse deelstaat, was dit een van de eerste plaatsen waar de nazi's de conservatieve burgerij aan hun kant kregen. Hier besloot dan ook het plaatselijk bestuur in 1932 de statenloze Adolf Hitler tot Duits staatsburger te maken, zodat deze zich verkiesbaar kon stellen. ,,De geruchten dat Hitler door Braunschweig Duits onderdaan zou worden, werden de laatste dagen steeds sterker', schreef op 25 februari 1932 Elisabeth Gebensleben-von Alten verheugd aan haar in Amersfoort wonende dochter. ,,Hij krijgt vast een enorm aantal stemmen, maar of hij het redt?' Deze briefwisseling tussen een moeder in Braunschweig en haar dochter in Amersfoort, verzameld in Hedda Kalshoven-Bresters 'Ik denk zoveel aan jullie', schetst, ongekuist door kennis van de verdere loop der geschiedenis, hoe de plaatselijke burgerij in Braunschweig begin jaren dertig in de ban van Hitler kwam.

Iets verderop bereikt de oude handelsweg het voormalige IJzeren Gordijn. Al aan de westkant daarvan, in Helmstedt, zijn de flats opvallend armoedig. Dat hier ooit een grens was, remt nog steeds de economie. Niets is er nu nog van die vroegere grens tussen democratie en communisme te zien. Bij nader inzien is dit gebied echter zo ontvolkt, dat het opvalt. In Morsleben, het eerste dorpje in het voormalige Oostblok, staan mooie boerderijen te vervallen, omringd door kale heuvels. Wat aan de grens herinnert, is weggehaald, maar aan de leegte is zichtbaar dat hier iets was.

,,Tijdens de Koude Oorlog waren er vijf van zulke onoverkomelijke grenzen. Deze oude weg was in zes mootjes gehakt', vertelt Wolfgang Strack. Maar afgezien van die periode: grenzen waren er altijd wel tussen west en oost. Bij Maagdenburg bijvoorbeeld loopt de Elbe. Ooit was dit de grens voor de Duitsers; ten oosten hiervan begon dunbevolkt gebied vol moerassen en karige zandgronden. Maagdenburg was het centrum vanwaaruit die gebieden verder oostwaarts werden gekerstend en ontgonnen. Duitse ridderorden, monniken en nonnen, maar ook Vlamingen en Friezen als er moerassen moesten worden drooggelegd, kwamen al snel tussen de weinige Slavische bewoners te wonen. Vreedzaam doorgaans, vaak waren het Slavische vorsten die de Duitsers verzochten hun land te komen ontwikkelen. Het gebied tussen Elbe en Oder verduitste, en ook Silezië, Pommeren en Oost-Pruisen werden deels Duits. Pas de alles verwoestende pestepidemie rond 1350 bracht de Duitse trek naar het oosten tot staan.

Midden op die ontgonnen zandgronden ten oosten van de Elbe ontstond in het stadje Brandenburg, verderop aan de Bundesstrasse 1 gelegen, de oorsprong van het gelijknamige markiezaat. De markiezen van Brandenburg, die later van Berlijn en Potsdam hun residentie maakten, profiteerden als geen ander van de openlegging van het oosten, en breidden hun gebied uit tot bij Koningsbergen in Pruisen. In 1701 volgde de beloning, en kroonde de markies van Brandenburg zich in Königsberg of Koningsbergen tot koning van wat nu Pruisen ging heten. Mét Pruisen groeide ook het provinciestadje Berlijn uit tot metropool.

De Bundesstrasse 1 komt deze stad binnen bij de Wannsee. Bij die naam denken de meeste Berlijners aan een dagje in het gelijknamige strandbad. Maar nog steeds staat aan de Wannsee een villa waarin de nazi-top op 20 januari 1942 de volkenmoord op de joden besprak.

Door het hart van Berlijn, langs de herrezen Potsdamer Platz waar tot 1989 de weg nog doodliep op de Muur, voert de Bundesstrasse 1 nu weer verder oostwaarts. Een eeuw geleden lag Berlijn, halverwege Aken en Koningsbergen, midden in Duitsland. Nu is het maar een uur rijden van Berlijn tot Duitslands oostgrens, die sinds 1945 loopt langs de rivier de Oder.

Bij Seelow, waar het Rode Leger in april 1945 het Oderdal doorkruiste, zijn nog duizenden oorlogsgraven.

,,Brrr, het is net zo koud als destijds in Stalingrad', zegt een man die te jong

is om uit eigen ervaring te spreken. Zijn stokoude moeder staat erbij en knikt.

In een uithoek veranderd, is deze grensstreek nu verarmd en ontvolkt. De uitbater van 'Zur Linde', het een-na-laatste restaurant in Duitsland, denkt dat de uitbreiding van de EU daaraan weinig zal veranderen. ,,De opleving vindt aan de andere kant, in Polen, plaats. Dat is daar al begonnen. Hier rijden de Polen en de Oekraïners alleen zo snel mogelijk doorheen, op weg naar waar het geld is, in West-Duitsland. Ik heb hier nooit Poolse gasten.'

Sinds de Oder de grens is, splijt zij de stad Küstrin, of Kostrzyn in het Pools, in tweeën. Op de Duitse westoever ligt het buitenwijkje Küstrin-Kietz, op de oostoever, in Polen, de rest van het stadje. Het kan verkeren, want in de Middeleeuwen was het precies andersom: in een Kiez woonden Slavische vissers, in de nabijgelegen stad de Duitsers. Die Slavische buurtjes moeten wat gehad hebben in de ogen van de Duitsers, want in Berlijn betekent 'Kiez' nog steeds 'gezellig buurtje', terwijl wie in Hamburg 'Kiez' zegt, de Reeperbahn bedoelt.

Wie in Küstrin-Kietz nu Duitsland verlaat, ziet leegstaande vooroorlogse gebouwen. Tevens is deze week begonnen met de aanleg van een randweg om het bijna lege dorp heen, zodat het hier nog stiller kan worden. Aan de Poolse zijde daarentegen heerst volop bedrijvigheid. 'Big Mac Menü' is het eerste wat de bezoeker leest als hij Polen inrijdt. Achter de douane is een ware bazar ontstaan.

Vervolg op pagina 15

De vergeten weg naar het oosten

Vervolg van pagina 13

In Polen heeft de oude Reichsstrasse 1 minder aan belang ingeboet dan in Duitsland. Het Poolse autowegennet ligt al dertien jaar op de tekentafel en vormt voorlopig geen concurrentie voor de droga nr. 22, in de volksmond beter bekend als 'Berlinka'.

De 22 voert door uitgestrekte bossen, die eeuwenlang het grensgebied vormden tussen het overwegend Duitstalige Pommeren en Wielkopolska, de bakermat van de Poolse staat. Even achter Dobiegniew (Woldenberg) lag tot de eerste Poolse deling in 1772 de grens. Toen in 1918 Polen weer op de kaart verscheen, behield Duitsland het gebied onder de naam 'Grenzmark Posen-Westpreussen'. De huidige bewoners van het gebied stammen uit delen van Polen die na de Tweede Wereldoorlog grotendeels door de Sovjet-Unie werden geannexeerd. Pas als weg nummer 22 bij Chojnice (Konitz) het vooroorlogse Polen binnenkomt, begint de lokale herinnering.

,,Wij woonden direct aan de oude Reichsstrasse', vertelt Zbigniew Steinke. ,,Een rijstrook was met kleine klinkers verhard voor gemotoriseerd verkeer. Paardenkarren trokken door het zandpad ernaast.' Veel autoverkeer was er nog niet. ,,In de winter kwamen er een paar auto's per dag voorbij, 's zomers wel enkele tientallen. Duitsers herkende je aan het automerk. Polen reden vrijwel nooit in Duitse auto's, maar in Citroën of Renault, want de politieke relatie met Frankrijk was veel beter dan met Duitsland. Ook Fiat was populair. Die had toen al een montagefabriek in Polen.'

,,Vlak voor de oorlog maakten we met de klas een uitstapje naar het grenskantoor, twee kilometer buiten Chojnice.' Het gele gebouwtje staat er nog altijd en doet nu dienst als woonhuis. Vlak erbij produceert een Duitse firma matrassen. ,,Als ik dat zie, doet het ergens pijn', bekent Steinke. ,,Polen moet toetreden tot de EU. De jongeren moeten zich verzoenen, want onze generatie is te zwaar belast met herinneringen. Het is net als met een broer die een ernstige misdaad begaat. Je blijft hem ontmoeten met de kerst en familiebijeenkomsten, maar echt hartelijk worden de contacten nooit meer.'

De beeldspraak van broedertwist is treffender dan geschiedenisboeken en grenzen doen vermoeden. Over de latere Reichsstrasse trok de eerste Steinke eind achttiende eeuw uit Essen naar Chojnice, dat toen net door Pruisen was geannexeerd. Hij kwam niet in het kader van een georganiseerde germaniseringspolitiek, zoals die honderd jaar later door Bismarck zou worden bedacht. ,,Hij vluchtte voor de armoede. Hier vestigde hij zich in een Pools dorp en dus verpoolste de familie.'

Maar de Duitse achternaam bleef. Tijdens de oorlog werden de Steinkes tot Duitsers 'bevorderd'. ,,Zodat ze mijn oudere broer voor de Wehrmacht konden ronselen.' De 'Duitse' Steinkes overleefden de oorlog. De vader van Zbigniews vrouw, Urszula, niet. ,,Hij werd direct na de Duitse inval opgepakt en geëxecuteerd. Om niets. Waarschijnlijk gaf een jaloerse kennis hem aan. Toen bevriende Duitsers hem wilden helpen, was hij al dood.'

De Poolse corridor, die na 1918 het herrezen Polen toegang verschafte tot de Oostzee, was over de oude Reichsstrasse ruim honderd kilometer breed. Na 1945 verdween de corridor van de kaart. Maar sinds de val van het communisme bestaat hij weer. ,,Aan de andere kant van de rivier stemmen ze op de communisten, bij ons in de corridor wint rechts', zegt Ryszard Rzad. Hij is historicus en woont in Tczew (Dir schau), waar de oude Reichsstrasse de Weichsel (Wisla) bereikt. De andere kant van de rivier was voor de oorlog de Vrije stad Danzig (Gdansk), bevolkt door Duitsers, die na de oorlog werden verdreven. ,,Daar is de gehele bevolking nieuw. Hier in Tczew staan huizen waar generaties lang een familie heeft gewoond.'

Na het alles uniformerende communisme zijn de regio's bezig aan een terugkeer. Het begrip 'mala ojczyzna', letterlijk 'het kleine vaderland', duikt sinds 1989 overal in Polen op. In de vooroorlogse corridor ligt het 'kleine vaderland' van de Kaschuben, een klein Slavisch volk. ,,Kaszuby ligt verder naar het noorden. Tczew ligt in Kociewie', legt Rzad uit. ,,Mensen zijn dat hier opnieuw gaan cultiveren. Ze benadrukken dat ze geen Kaschuben zijn. Ze hebben een ander dialect, iets tussen het Kaschubisch en het Pools in.'

In het centrum van Tczew ligt de 'kanonka', een stukje van de Reichsstrasse dat voor de oorlog Kanonenstrasse heette. Het is een herinnering aan Napoleon, die hier over de Weichsel naar Rusland trok. De brug bestond toen nog niet. Die werd in 1857 gebouwd, als de langste brug in Europa. Het smalle wegdek kan één auto tegelijk over de ijsschotsen van de Weichsel dragen. Op de bakstenen van de neo gotische torens hebben Poolse en Duitse reizigers hun namen broederlijk naast elkaar vereeuwigd.

Tijdens de oorlog werd de Reichsstrasse naar het zuiden verlegd en rechtgetrokken door Britse krijgsgevangenen. Hier en daar kruist de oude Reichsstrasse, geflankeerd door bomen, de betonnen weg. En dan plotseling rijst het symbool van eeuwenlange Duits-Poolse conflicten uit de rivierdelta op: de Marienburg, de hoofdzetel van de Duitse Orde, die sinds 1945 als Malbork op de kaart staat. Tot dat jaar liep de oude Reichsstrasse dwars door het kasteel heen. In het benedenslot liggen nog de oude klinkers, waarover de rode loper voor keizer Wilhelm werd uitgerold toen deze voet zette op dit stukje historisch beladen grond.

De orde begon in 1230 op verzoek van de Poolse hertog van Mazovie met het onderwerpen van de heidense Pruisen. In de onderworpen gebieden ontstond een strak georganiseerde ordestaat die al snel een bedreiging voor Polen werd. In 1410 luidde een Pools-Litouwse overwinning bij Grunwald (Tannenberg) het einde van de orde in. In de Poolse geschiedschrijving is de Duitse Orde synoniem voor alle kwaad. In het negentiende-eeuwse Duitse keizerrijk, dat ten koste van Polen ontstond uit Pruisen, was het precies andersom. De nazi's noemden de kampen van hun Hitlerjugend 'Ordensburgen' waar de Duitse ridders als symbool werden opgevoerd voor de 'Drang nach Osten'. Het zwart-witte tenu van de 'Mannschaft' verwijst nog altijd naar de kleuren van de Duitse orde.

Maar aan het begin van de 21ste eeuw blijkt zelfs de Duitse orde de Pools-Duitse verzoening te kunnen dienen. ,,Wij zijn gevangenen van de negentiende-eeuwse geschiedschrijving', zegt Marek Stokowski, onder de gotische gewelven van de burcht. ,,De historische interesse is in Polen een interesse in mythen die onze aanwezigheid hier rechtvaardigen. Maar de vijandigheid van de kruisridders jegens ons is niet het meest interessante aspect van het verhaal. De Duitse orde is de sleutel om het drama van de Europese beschaving te begrijpen. De orde monnik-ridders werd opgericht om de christelijke beschaving te verspreiden en het eindigde in een bloedbad.'

,,Wat is het antwoord van de beschaafde West-Europeaan als hij oog in oog komt te staan met de barbarij?' De conservator van het kasteelmuseum spreekt gedreven: ,,Als je soms die skin heads ziet, dan heb je gewoon zin om je zwaard te trekken. Maar is dat ons antwoord op de barbarij? Zo'n Europese Unie is bang voor de misdaad en maffia uit Rusland en de Oekraïne. Wat is het antwoord van Europa, behalve tanks en geavanceerde grensbewaking?'

Achter Malbork, na het dorp Stare Pole, volgt de Reichsstrasse nog zijn eeuwenoude slingerende verloop over de rivierdijk van de Fiszewka. Op het riviertje ligt prachtig glad ijs, maar niemand schaatst. Die traditie is verdwenen met de vooroorlogse bevolking, die grotendeels afstamde van kolonisten uit de Nederlanden. Het bekendst zijn de mennonieten, geloofsvluchtelingen die in de zestiende eeuw bijdroegen aan het inpolderen van de Weichseldelta.

Vlak voor Elblag (Elbing) wijst een bordje de weg naar het laagste punt van Polen, 1,8 meter beneden de zeespiegel. Meneer Szmalec staat er op de bus te wachten. ,,Ik kwam hier in 1947 met zeven koeien uit een dorp nabij Lublin. Alles stond onder water, want de Russen hadden de pompen en de sluizen vernield.' De polder behoort tot de vruchtbaarste grond in heel Polen, maar zou volgens Szmalec evengoed onder water kunnen staan. ,,Het loont niet om nog iets te verbouwen.' De EU brengt daar geen verandering in, gelooft de bejaarde boer. ,,Iedereen is hier tegen de EU. Brussel dicteert de voorwaarden en geeft echt niets voor niets', zegt hij voordat hij in de bus naar Elblag stapt.

Achter Elblag begint de vertrouwde cadans van de betonplaten. In 1937 werd de eerste rijstrook opgeleverd van een autobaan, die de oude Reichsstrasse overbodig moest maken. Nu is de autoweg zelf overbodig. Verkeer is er nauwelijks. Imposante bruggen en viaducten wachten al ruim zestig jaar op de aanleg van de tweede rijstrook. ,,Het ziet eruit alsof ze het een paar jaar geleden hebben gebouwd', zegt Piotr. Hij is met zijn groene wagentje bezig met grondmetingen. ,,Je kunt van die Duitsers zeggen wat je wilt, maar bouwen kunnen ze.' Al lang voordat de weg doodloopt op de grens met de Russische enclave Kaliningrad (Krolewiec, Konigsberg), is de weg veranderd in een spookweg, onderbroken door kapotte bruggen.

Maar de herstelwerkzaamheden zijn in volle gang. Volgend jaar moet de weg Elblag weer met Kaliningrad verbinden. Aan de grensovergang boven Braniewo (Braunsberg) aan de oude Reichsstrasse, maakt men zich zorgen. ,,Het schijnt dat deze grenspost dichtmoet van de EU. Vroeger stonden de rijen door het hele dorp. En nu?' Olek wijst op drie auto's die voor het hek staan die de weg naar Rusland versperren. ,,De controle is aangescherpt vanwege de EU. Sindsdien komt er haast niemand meer.' Volgens de politie valt dat wel mee. Bij Frombork (Frauenburg) staat ze te controleren op smokkelwaar. Een agent wil een lift naar huis. ,,Dit is een smokkelroute. Als die grens er niet was, zou de weg totaal uitgestorven zijn. Smokkelen is voor velen de enige bron van inkomsten. Werk is hier bijna niet meer te vinden.'

In Frombork heeft de Reichsstrasse voor het eerst de Oostzee bereikt. De haven ligt stil bevroren in de twintig graden vorst, maar is sowieso zonder betekenis, sinds de Russische grens dwars door de zeearm Zalew Wislany (Frisches Haff) is getrokken. Frombork zou volslagen onbekend zijn, indien Copernicus er niet was begraven. De oude Reichsstrasse aan de voet van de domheuvel is vernoemd naar de beroemde astronoom. Boven in de dom wordt de jeugdmis goed bezocht, ondanks de ijzige kou. In de zijbeuken draaien de biechtstoelen op volle toeren. Ergens onder het plaveisel ligt Copernicus, maar niemand weet precies waar. Niemand weet of hij Pool was of Duitser. In het Polen van de vijftiende en zestiende eeuw maakte dat niet uit. Hij sprak Duits, schreef Latijn en woonde in Polen. Kortom, hij was Europeaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden