De vergeten Galilei van Koarnjum

In de hervormde kerk van het Friese dorp Koarnjum ligt een briljante en veel te vroeg gestorven denker uit het begin van de 17de eeuw begraven: David Gorlaeus (1591-1612). Morgen, vierhonderd jaar na zijn dood, is daar voor het eerst een congres aan hem gewijd. Christoph Lüthy, hoogleraar filosofiegeschiedenis in Nijmegen, schreef een boek over de vergeten Friese denker.

1David Gorlaeus, nooit van gehoord. Wie was hij?
"In 1620 en 1650 verschenen twee boeken. Postuum. Van ene David Gorlaeus. Niemand wist wie dat was. Gorlaeus ontvouwde een atomaire theorie in zijn boeken: de hele wereld was volgens hem opgebouwd uit atomen, ook geestelijke zaken als de ziel. Lange tijd dacht men, door dat atomisme: Gorlaeus moet een natuurwetenschapper zijn geweest. Wat blijkt? Hij was een eerstejaars student theologie, toen hij op 21-jarige leeftijd overleed."

2Toch bedrijft hij in zijn boeken geen theologie?
"Nee, maar ze zijn wel theologisch gemotiveerd. Dat heeft te maken met de grote strijd van zijn tijd, tussen arminianen en gomaristen. Arminius geloofde in een vrije wil, Gomarus in predestinatie. Toen Gorlaeus als student in Leiden kwam, was Arminius, die daar doceerde, net overleden. Zijn opvolger, Vorstius, hield er nog veel radicaler ideeën op na dan Arminius. Dat leidde tot internationale ophef. De koning van Engeland schreef zelfs een boek om hem te weerspreken. Gorlaeus probeerde vanuit de filosofie Vorstius' theologie juist te onderbouwen."

3 Wat is de invloed van Gorlaeus geschriften geweest?
"Zijn boeken werden veel gelezen, in heel Europa. Het atomisme beleefde een bloei aan het eind van de 17de eeuw. Ook Descartes heeft hem goed bestudeerd en is denk ik ook schatplichtig aan hem. Daarna ebde de belangstelling weg."

4Waarom interesseert u zich zo voor Gorlaeus?
"Ik vind vooral die tijd zo interessant. Een totaal fanatieke, eigenlijk hysterische periode. Als je alleen al de pamfletten leest - duizenden werden er in die jaren geschreven. Zelfs een minieme nuancering van standpunt werd als verraad gezien. Theologie was politiek; gomaristen hingen het model van Genève aan, waar de oppertheoloog ook regent was, een soort ayatollah. Gomarus zei: ik ga vechten, straat voor straat, dorp voor dorp. En hij won. Na de synode van Dordt in 1618-19 zijn alle arminianen het land uitgegooid. Het was Gorlaeus ook overkomen, had hij langer geleefd."

5Waaraan overleed hij eigenlijk zo plotseling?
"Aan malaria, vermoedelijk. Friesland was een land van moerassen en meren. De malariamug kwam daar in die tijd nog voor. Toen ik zijn graf bezocht, zag ik een bordje bij de kerk: 'hier ligt de Galileo Galilei van Nederland'. Dat had hij inderdaad kunnen worden. Als je ziet wat hij als 20-jarige al presteerde, dan is het duidelijk: hij had het in zich uit te groeien tot een van onze grootste denkers."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden