De verdwijning van een 'besmette' taal

Ongeveer dertien procent van de Zuid-Afrikanen spreekt als moedertaal Afrikaans, een taal die sterk lijkt op het Nederlands. Maar de taal staat in het nieuwe Zuid-Afrika sterk onder druk. Volgens experts heeft het Afrikaans weinig overlevingskansen.

Als de bussen met actievoerende studenten aan komen rijden, rent een geüniformeerde beveiligingsbeambte nog snel even over het plein voor de universiteit in het Zuid-Afrikaanse Johannesburg. ,,Vlug, vlug, maak je uit de voeten'', roept hij naar omstanders. ,,Het wordt hier gevaarlijk.''

Even later rennen honderden studenten het plein op en beginnen de toi-toi te dansen, de verzetsdans uit de anti-apartheidsstrijd. De studenten protesteren onder meer tegen het gebruik van Afrikaans aan de universiteit. ,,Weg met de taal van de apartheid'', scanderen ze.

Ongeveer zes miljoen mensen in Zuid-Afrika -blanken, kleurlingen en zwarten- spreken als eerste taal Afrikaans; in totaal zo'n 13 procent van de bevolking. De taal stamt af van zeventiende-eeuws Hollands en lijkt sterk op het huidige Nederlands.

Dit is voor Nederlandse bezoekers vaak een van de charmes van Zuid-Afrika, want 'ons verstaan mekaar'. Maar voor veel zwarten is Afrikaans vooral de taal van de voormalige onderdrukker.

,,Zolang hier colleges in het Afrikaans worden gegeven, leeft de apartheidsmentaliteit voort'', roept een studentenleider met gebalde vuist. ,,Wij eisen dat alleen nog in het Engels les wordt gegeven.''

Een dag na de demonstratie zit Willie Burger in het Boekehuis, een boekwinkel annex café, een kopje koffie te drinken. Burger, een slanke man met een indrukwekkende bos grijzende krullen, is hoogleraar Afrikaans. Hij denkt dat de studenten binnen een paar jaar hun zin zullen krijgen. ,,Het is niet realistisch alle vakken in het Engels én in het Afrikaans te blijven geven.''

Het Afrikaans staat sinds Zuid-Afrika's democratisering in 1994 zwaar onder druk. Overheid, politie en rechters gebruiken tegenwoordig vooral Engels, veel scholen en universiteiten schakelen er op over en steeds meer jongeren spreken het liefst Engels.

Zelfs de opschriften op Zuid-Afrika's nieuwe bankbiljetten, die onlangs zijn geïntroduceerd, zijn tegenwoordig in het Engels en in de twee grootste 'zwarte' talen, Zoeloe en Xhosa. Alleen de bankbiljetten met de kleinste nominatie, die van tien rand, vermelden nog in het Afrikaans dat ze zijn uitgegeven door de Suid-Afrikaanse Reserwebank.

,,Ik merk aan mezelf dat ik slechter Afrikaans begin te spreken'', zegt Helize Janse van Vuuren, hoogleraar Afrikaans en Nederlands aan de Nelson Mandela-universiteit in Port Elizabeth. ,,Ik heb steeds vaker Engelse woorden in mijn hoofd en moet dan zoeken naar de vertaling. Het Afrikaans is langzaam aan het verdwijnen.''

Hollandse kolonisten die zich in de zeventiende eeuw vestigden in het gebied dat nu Zuid-Afrika heet, brachten het Nederlands mee. De taal werd beïnvloed door het Duits, Frans en Portugees van andere immigranten en door de talen die werden gesproken door slaven, Maleiers, Khoisan -'bosjesmensen'- en de zwarte bevolking.

Lange tijd gold de resulterende mengelmoes slechts als een dialect van het Nederlands. Pas tegen het einde van de negentiende eeuw groeide de overtuiging dat sprake was van een zelfstandige taal. In 1925 werd het Afrikaans, naast het Engels, erkend als een van de officiële talen van Zuid-Afrika.

Het Afrikaans ontwikkelde zich tot een belangrijk symbool van het Afrikaner nationalisme. De Afrikaner Nasionale Party, die in 1948 aan de macht kwam en de apartheid invoerde, bevorderde het gebruik van de taal in alle geledingen van de samenleving. Afrikaans werd de dominante taal in regering, parlement en veiligheidsapparaat. Apartheidsideologen hamerden bovendien op het belang van de 'zuiverheid' van de taal.

Wie tegenwoordig 'algemeen beschaafd Afrikaans' spreekt, gebruikt niet het woord 'aftershave' maar 'naskeermiddel'. Vrouwen besprenkelen zich met Keulse water in plaats van eau de cologne en kinderen spelen hun digitale spelletjes op een rekenaar in plaats van een computer.

Maar het feit dat de racistische bureaucraten en politie-agenten van het blanke bewind Afrikaans spraken, maakte de taal ook tot een doelwit van verzet. Toen de onderminister van Bantoe-onderwijs, Andries Treurnicht, in 1976 verordonneerde dat bepaalde vakken, met name wiskunde, op zwarte scholen in het Afrikaans moesten worden gegeven, sloeg de vlam in de pan. Duizenden scholieren kwamen in opstand in de zwarte woonwijken rond Johannesburg, Pretoria en Kaapstad. De rellen, waarbij honderden zwarte scholieren werden opgepakt en velen gedood, zouden later een keerpunt blijken in de strijd tegen de apartheid.

Het Afrikaans heeft deze negatieve lading nooit meer van zich af kunnen schudden. ,,De taal is besmet geraakt'', zegt hoogleraar Janse van Vuuren.

Veel Afrikaner academici zijn pessimistisch over de toekomst van het Afrikaans. ,,Er zijn waarschijnlijk plekken, vooral in het westen van Zuid-Afrika, waar de taal nog een hele tijd zal overleven'', zegt Hermann Giliomee, hoogleraar Afrikaner geschiedenis aan de universiteit van Stellenbosch. ,,Maar over twee generaties is het Afrikaans als publieke taal waarschijnlijk in het grootste deel van het land verdwenen. Ik denk dat de taal op de langere termijn weinig overlevingskansen heeft.''

Sommige Afrikaner activisten lobbyen daarom bij de regering voor 'bescherming' van hun taal. Een enkeling waarschuwt zelfs dat de Afrikaners in opstand zullen komen als de neergang van de taal niet wordt gestopt.

Maar de meeste Afrikaners leggen zich bij de situatie neer. ,,Ik word ongelooflijk moe van die oude taalstrijders'', zegt de prominente columnist Max du Preez, die ooit hoofdredacteur was van het roemruchte Afrikaanstalige Vrye Weekblad, maar die zijn columns tegenwoordig in het Engels schrijft.

Volgens hem verwarren de taalactivisten de neergang van het Afrikaans met hun eigen verlies aan macht en privileges. ,,Het is op termijn waarschijnlijk onvermijdelijk dat het Afrikaans heel marginaal wordt of zelfs helemaal verdwijnt. Is dat erg? Ja, natuurlijk. Maar de mensheid heeft al heel veel talen verloren.'' Veel jonge Afrikaners denken er net zo over. Op een warme woensdagavond treedt tegenover de hoofdingang van de universiteit van Johannesburg de Afrikaner rockzangeres Karen Zoid op. Zo'n honderdvijftig blanke jongeren zitten aan gebutste houten tafels, er wordt flink bier gedronken. Zoid -26, klein, blond- moet weinig hebben van politiek en mengt veel Engelse woorden door haar Afrikaans. Steeds meer van haar liedjes zijn zelfs helemaal in het Engels. ,,Pamflette lees is boring'', zingt ze -'Pamfletten lezen is saai'.

Na het optreden staat Zoid in een achterafkamertje van het café na te praten. De zangeres maakt zich, net als de meeste van haar fans, niet al te druk over de toekomst van het Afrikaans. ,,Wat zou het uitmaken als de taal uitsterft?'', zegt ze. ,,Er zijn belangrijker problemen. Miljoenen mensen in dit land hebben hier nog geen dak boven hun hoofd. Laten we daar eerst eens iets aan doen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden