De verborgen relatie tussen Trafigura en Angola

Terwijl Angola op dit moment de zwaarste economische crisis beleeft sinds het einde van de burgeroorlog, is er één bedrijf dat goede zaken doet in het land: Trafigura. Beeld Brechtje Rood

De oliehandel in Angola werd jarenlang gedomineerd door slechts één bedrijf: Trafigura. De banden tussen dat megabedrijf en de Angolese politieke elite waren dan ook zeer nauw, blijkt uit de Paradise Papers.

Terwijl Angola op dit moment de zwaarste economische crisis beleeft sinds het einde van de burgeroorlog, is er één bedrijf dat goede zaken doet in het land: Trafigura. De derde grondstofhandelaar ter wereld, in Nederland vooral bekend van gifschip Probo Koala, had jarenlang praktisch een monopolie op de oliehandel in Angola. Marc Guéniat, een onderzoeker bij de Zwitserse ngo Public Eye die gespecialiseerd is in corruptie in dat land, vermoedt al jaren dat Trafigura deze contracten kreeg dankzij een innige relatie met de Angolese politieke elite.

Uit de Paradise Papers blijkt nu dat deze banden nog veel nauwer zijn dan gedacht. Deze interne documenten van juridisch adviesbureau Appleby zijn in handen gekomen van de Süddeutsche Zeitung en via het journalistenconsortium ICIJ gedeeld met media wereldwijd, waaronder Trouw. De documenten laten zien dat Trafigura bedrijven opzet, beheert en betaalt voor een van de invloedrijkste personen binnen het Angolese regime. “Het is voor Trafigura niet logisch om de rekeningen voor deze bedrijven te betalen”, zegt hoogleraar accountancy Marcel Pheijffer. Hij noemt de bevindingen ‘opmerkelijk’ en ‘zeker onderzoekswaardig’.

Het draait allemaal om Leopoldino Fragoso do Nascimento. Op het eerste gezicht lijkt hij een doodgewone ondernemer. Met zijn bedrijf Cochan investeert hij in Angolese bedrijven, zoals supermarkten en telecommunicatie. Tot een paar jaar geleden was er weinig over hem bekend: op Google waren geen foto’s van hem te vinden en zijn bedrijf had geen website.

Generaal

Maar hij is meer dan een zakenman: Fragoso do Nascimento was hoofd communicatie voor de Angolese president Dos Santos, die afgelopen september na bijna 38 jaar aftrad. Hij was tevens generaal in het leger van Angola en naaste adviseur en vriend van Hélder Vieira Dias, de Angolese legerleider. Dat is geen man van onbesproken gedrag: volgens inlichtingenbedrijf Stratfor, dat informatie verzamelt en analyseert voor overheden en bedrijven, staat Vieira Dias aan het hoofd van een clandestiene organisatie die op grote schaal overheidsgeld steelt. En ook Fragoso do Nascimento zelf heeft zich daaraan schuldig gemaakt, concludeert Stratfor in documenten die via Wikileaks naar buiten zijn gekomen. “Het presidentieel kabinet is een gigantische roofmachine, en Kopelipa (de koosnaam van generaal Vieira Dias, red.) en zijn twee belangrijkste vertrouwelingen, generaal Leopoldino Fragoso do Nascimento en Manuel Vicente, hebben daar op zeer onafhankelijke wijze gebruik van gemaakt”, schrijft een medewerker van het inlichtingenbedrijf.

De samenwerking tussen Trafigura en Fragoso do Nascimento, ook wel ‘Dino’ genaamd, begint voor zover bekend in 2009. In dat jaar zet de in Nederland gevestigde grondstoffenhandelaar (zie kader) samen met Dino een bedrijf op: DT Group. DT is actief in verschillende sectoren, zoals transport, landbouw en mijnbouw. Maar oliehandel is verreweg het belangrijkst.

Bewerkte olie

In datzelfde jaar bemachtigt DT Group een groot oliecontract in Angola met een geschatte waarde van zo’n 3,3 miljard dollar. Dankzij dit zogenaamde swap contract mag Trafigura ruwe olie exporteren, hoeveel precies is niet duidelijk. In ruil daarvoor moet het bewerkte olie terugleveren, vandaar de term swap-contract. Angola heeft zelf namelijk geen capaciteit om ruwe olie te verwerken tot bruikbare producten. Dankzij dit contract krijgt Trafigura een praktisch monopolie op de import van bewerkte olie in Angola.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Brechtje Rood

Fragoso do Nascimento participeert in DT Group via zijn bedrijf Cochan, dat is geregistreerd op de Bahama’s. Volgens de website van Cochan zette hij dit bedrijf in 2001 op. Maar uit de Paradise Papers blijkt dat het bedrijf pas in 2006 werd opgericht en vanaf dat moment bestuurd werd door directeuren van Trafigura. Fragoso do Nascimento trad pas in 2010 aan als bestuurder van zijn eigen bedrijf, het jaar waarin hij ook werd aangesteld als generaal. In 2011 werd hij enig bestuurder van Cochan en kreeg hij volledige zeggenschap over het bedrijf.

Maar ook daarna blijft Trafigura volop betrokken bij de bedrijven van Dino. Cochan Holdings (BVI) Ltd., een ander bedrijf dat volledig eigendom is van de generaal, wordt vanaf 2010 namelijk bestuurd door een directielid van Trafigura, Mariano Marcondes Ferraz. Vorig jaar trad hij af bij Trafigura, omdat hij in Brazilië wordt vervolgd voor corruptie. Volgens de Braziliaanse aanklager zou hij smeergeld hebben betaald aan het staatsoliebedrijf Petrobras, onder meer om contracten voor Trafigura veilig te stellen.

Zakelijke relatie

Uit de Paradise Papers blijkt dat de rekeningen voor het beheer van verschillende bedrijven van Dino naar Trafigura gaan. Appleby omschrijft die bedrijven van Dino als van de ‘Trafigura-groep’, en een medewerker van Trafigura in Amsterdam is de contactpersoon. Een voorbeeld is het bedrijf Transfuel Holdings (BVI) Limited, dat in 2012 wordt opgezet in opdracht van een medewerker van Trafigura en waarvan Dino de enige bestuurder en aandeelhouder wordt. De rekeningen voor het beheer van het bedrijf mogen naar Amsterdam gestuurd worden, aan het adres van Trafigura Beheer B.V.

In een reactie bevestigt Trafigura dat het ‘administratieve ondersteuning’ bood aan Fragoso do Nascimento. “Wij hebben een langdurige zakelijke relatie met Fragoso do Nascimento en we bevestigen dat we hem ondersteuning hebben geboden”, laat Trafigura weten. Trafigura heeft herhaaldelijk benadrukt dat Dino een ‘gewone’ ondernemer is. Het stelt bovendien dat Dino is afgetreden als generaal, maar Angolese bronnen betwisten dat. Trafigura gaat niet in op vragen over de rol van Marcondes Ferraz.

De grote vraag is uiteraard wat de precieze reden is voor de nauwe samenwerking tussen Trafigura en Fragoso do Nascimento. Critici, onder wie Marc Guéniat van Public Eye en de Angolese journalist Rafael Marques de Morais, denken dat de samenwerking voor Trafigura cruciaal was om het miljardencontract voor de oliehandel te bemachtigen. Guéniat: “Trafigura had jarenlang een praktisch monopolie op de olieverkoop aan Angola, het had bijna geen concurrentie. Zo’n positie roept vragen op, zeker in het licht van de corruptie en slecht bestuur in Angola. Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Het feit dat Trafigura’s zakenpartner een senior-adviseur was voor de president laat zien hoe risicovol die samenwerking is.”

Belangenconflict

Guéniat heeft dan ook veel vragen over DT Group, de belangrijke joint venture tussen Trafigura en Fragoso do Nascimento. “Deze documenten tonen dat Trafigura werkt met een man wiens toegevoegde waarde in de joint venture beperkt lijkt tot zijn positie in de Angolese overheid. Trafigura koos er desondanks voor om hem te laten delen in de winsten van Trafigura’s activiteiten in Angola en in het buitenland. De documenten laten zien dat de banden tussen Trafigura en de Angolese politieke elite veel te nauw zijn”, zegt hij.

Guéniat vindt de rol van de Braziliaan Marcondes Ferraz, die in het bedrijf van Dino als bestuurder optrad, zorgwekkend. “Ferraz was dé man voor Trafigura in Angola. Waarom zou hij een bedrijf van Dino besturen? Bij een normaal bedrijf zou dit gezien worden als een belangenconflict. Maar bij Trafigura laat het zien dat de rollen van Trafigura en Dino op een gevaarlijke manier door elkaar lopen. Dit getuigt van een perfecte manier om de Angolese staat te beïnvloeden.”

Ook Marcel Pheijffer, een Nederlandse hoogleraar accountancy die is gespecialiseerd in corruptieonderzoek, vindt de rol van Marcondes Ferraz problematisch. “Ik zie in deze zaak diverse alarmbellen: het land waarin zaken wordt gedaan, de betrokken personen, het type contract. Het feit dat de Braziliaanse autoriteiten Marcondes Ferraz vervolgen voor corruptie maakt de zaak er zeker niet fraaier op.” Dat Trafigura de bedrijven van Dino betaalt vindt hij ‘opmerkelijk’ en ‘zeker onderzoekswaardig’. “Het is voor Trafigura niet logisch om de rekeningen voor deze bedrijven te betalen. De verklaring die Trafigura geeft is ontoereikend. Het blijft onduidelijk of deze kosten zijn doorberekend aan Dino of dat ze voor rekening van Trafigura zijn gebleven. Dit roept ook de vraag op of Trafigura voordelen heeft gekregen door de nauwe band met een vertrouweling van de Angolese oud-president.”

Nieuwe president

Wat de samenwerking met Trafigura precies heeft opgeleverd voor Dino is uit de Paradise Papers niet te halen. In de documenten van Appleby zijn geen geldstromen te zien, omdat Appleby de bedrijven enkel beheert en geen inzage heeft in eventuele bankrekeningen. Hierdoor valt ook niet te zien of Trafigura betalingen deed aan Fragoso do Nascimento.

Deskundigen denken niet dat door de recente machtswisseling in Angola, met een nieuwe president na 38 jaar, voor Dino en Trafigura veel zal veranderen. “Hoewel de nieuwe president João Lourenço maatregelen zal treffen om corruptie terug te dringen, is het zeer onwaarschijnlijk dat hij iemand verantwoordelijk zal stellen voor zaken uit het verleden”, stelt Søren Kirk Jensen, onderzoeker bij de Britse denktank Chatham House. “De elite zal niet veel van zijn invloed of rijkdom hoeven in te leveren”, verwacht Jensen. “Het is een langzame maar significante verandering in een land waar corruptie wijdverbreid is.”

Fragoso do Nascimento en zijn bedrijf Cochan reageerden niet op onze vragen.

Trafigura

Trafigura werd in 1993 opgericht in Amsterdam. Inmiddels is het bedrijf uitgegroeid tot een van ’s werelds grootste handelaren in grondstoffen: in 2016 had Trafigura een omzet van 98 miljard dollar. 65 procent van die omzet komt van oliehandel, de rest van de handel in metalen en mineralen.

Hoewel Trafigura’s hoofdkantoor sinds 2012 in Singapore staat, loopt zo’n 90 procent van de omzet nog steeds via Trafigura Beheer B.V. in Amsterdam, en heeft het bedrijf meer dan 4000 werknemers in Nederland. Volgens Quote is Trafigura de een na grootste belastingontwijker van Nederland.

Grondstofhandelaren als Trafigura zorgden oorspronkelijk dat olie en andere grondstoffen van A naar B kwamen. Maar inmiddels doen ze veel meer dan dat: ze winnen de grondstoffen, verwerken ze tot eindproducten en verstrekken leningen aan andere bedrijven. Trafigura heeft bijvoorbeeld mijnen in Spanje en Peru, havens in Colombia en Brazilië, en verleent kredieten en verzekeringen. Hierdoor hebben bedrijven als Trafigura een sleutelpositie in de handel in olie en andere grondstoffen over de hele wereld.

Trafigura is regelmatig in opspraak geweest. In Nederland werd het bedrijf bekend vanwege het schandaal met het gifschip Probo Koala. Dit schip, dat werd gecharterd door Trafigura Beheer B.V., dumpte giftig afval in Ivoorkust. Hierdoor vielen volgens de Ivoriaanse autoriteiten vijftien tot zeventien doden en werden zo’n 30.000 mensen ziek. Trafigura schikte deze zaak met de Ivoriaanse autoriteiten voor zo’n 198 miljoen dollar.

Volgens persbureau Reuters leverde Trafigura ook olie aan Irak en Iran terwijl die landen onder sancties stonden.

Angola

Vorig jaar produceerde Angola de meeste olie van heel Afrika, nog meer dan Nigeria. Hoewel het land jaarlijks zo’n 36 miljard dollar aan olieopbrengsten heeft, leeft volgens de laatste telling bijna een op de drie Angolezen van minder dan twee dollar per dag. Ook is bijna een op de drie kinderen ondervoed. Dit is voor een belangrijk deel te wijten aan corruptie. Angola is volgens Transparency International een van de meest corrupte landen ter wereld. Slechts elf landen in de wereld scoren slechter.

Vanwege de huidige lage olieprijzen steeg de inflatie dit jaar razendsnel. Doordat prijzen stegen en lonen gelijk bleven, werden basisbehoeften voor veel Angolezen onbetaalbaar.

Oliehandelaar Trafigura zette in belastingparadijzen bedrijven op voor een Angolese oud-generaal. Zo kan het bedrijf invloed uitoefenen op de Angolese politiek, zeggen deskundigen.

Bekijk al onze berichtgeving in het dossier Paradise Papers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden