De verborgen geschiedenis van Thessaloniki

Griekenlands tweede stad Thessaloniki ligt van ons uit gezien in een uithoek van Europa. Al gauw is de argeloze beschouwer dan geneigd te denken dat de geschiedenis daar is voorbij gegaan. Dat daar, rond een baai in het noordelijk deel van de Egeïsche Zee, amper iets bijzonders is gebeurd.

Kees de Vré

Rondlopend in de stad wordt die gedachte aanvankelijk niet tegengesproken. Een gewone, bedrijvige mediterrane stad waar het leven zich buiten afspeelt, met een groot centraal plein en een fraaie flaneerboulevard langs de baai, hier en daar te midden van vooral moderne bebouwing wat resten uit een klassiek verleden, maar zonder echt opvallende kenmerken. Wel stoffig, maar weer niet zo lawaaiig. De gemiddelde Spanjaard, om maar een mede-Mediterraan te noemen, manifesteert zich een stuk luider dan zijn tegenvoeter in Thessaloniki.

Wat eveneens ontbreekt is de commerciële kermis waarin populaire mediterrane steden als Barcelona langzamerhand veranderen. Er is, in het al bijna voorbije voorjaar, ook nauwelijks een toerist te bekennen. Authentiek, maar niet spectaculair om het in een paar woorden samen te vatten.

Niets is echter minder waar. Achter die façade van alledaagsheid schuilt een totaal ander en uitermate boeiend beeld. De historie van Thessaloniki kent zijn weerga niet in Europa en misschien ook wel daarbuiten. Je moet alleen heel goed kijken wil je het zien.

Nou moet gezegd dat de huidige autoriteiten die verdwenen historie wellicht niet ongelegen komt. Zij willen vooral de Grieksheid van Thessaloniki benadrukken, terwijl de stad nog geen eeuw – vanaf 1912 – Grieks bezit is. Daarbij komt het oude Byzantijnse en dus Grieks-orthodoxe verleden wel van pas, maar het fascinerende amalgaam van bijna vijf eeuwen Osmaans-Turks bestuur en massale Joodse aanwezigheid lijkt te worden genegeerd.

Als je dat tot je door laat dringen, vallen je de vele prachtig gerestaureerde orthodoxe kerkjes tussen de hoge moderne flats des te meer op, terwijl de meeste Osmaanse en Joodse overblijfselen echter, zo ze er nog zijn, er vervallen bij staan en zowat onvindbaar zijn. Een enkele uitzondering zoals het magnifieke Osmaanse badhuis ’Bei Hamam’ daargelaten. Geschiedenis wordt nou eenmaal door overwinnaars geschreven, en daarop vormen de Grieken geen uitzondering. Het stemt wel droevig want een alomvattende geschiedenis, ook in fysieke presentatie, zou het unieke verleden van Thessaloniki recht doen.

Waar Athene bekend is van de klassieke oudheid en als de huidige hoofdstad van Griekenland, maar in de tussentijd bijna door gras is overwoekerd, kan Thessaloniki bogen op een continu stadsleven dat 2300 jaar omvat. Na de stichting in 315 v. Chr. door een generaal van Alexander de Grote, werd de stad al snel belangrijk in een handelsnetwerk van steden dat het oostelijk deel van de Middellandse Zee verbond met Azië en Afrika. Die rol bleef het spelen in de Romeinse en later Byzantijnse tijd.

Thessaloniki lag op de belangrijkste route van Rome naar Klein-Azië, de Via Egnatia, en was de belangrijkste zuidelijke toegangspoort tot de Balkan en Midden-Europa.

In 1430 werd Thessaloniki veroverd door de Osmaanse Turken, 23 jaar voordat Constantinopel aan hen ten prooi viel. Daarmee vestigden de Turken zich voorgoed aan deze kant van de Dardanellen. Als in 1492 alle Joden het katholieke Spanje worden uitgezet, vindt een groot aantal van hen – 20.000 – een veilig tehuis in Thessaloniki. Sultan Murad II werft actief onder hen omdat hij de hersens en het geld van de Spaanse joden goed kan gebruiken. Al in 1520 maakten de Joden meer dan de helft van de bevolking uit en dat zou eeuwen zo blijven. Een unieke situatie in een Europa, dat de Joden langzamerhand als een barre plek gingen beschouwen. Onder aanvoering van de nieuwe bevolkingsgroep groeide en bloeide de economie van Thessaloniki en zo ontstond een gedenkwaardige combinatie van Turkse moslims die de stad bestuurden en Spaanse Joden en hun afstammelingen die de economie domineerden.

Dat laatste ging zo ver dat wie handel wilde drijven in Thessaloniki toch wel kennis van het Joodse Spaans – het Ladino – moest hebben. Die taal heeft zich ook eeuwenlang op die vreemde plek weten te handhaven, hoewel het nu langzaam verdwijnt. Maar nog steeds zijn er moeders in Thessaloniki die voor hun kinderen (slaap)liedjes in het Spaans zingen.

De getuigen van deze, nu bijna ondenkbare, symbiose zijn helaas zo goed als verdwenen. Allereerst brandt in 1917 het gehele houten centrum uit en is het grote Joodse kwartier verdwenen. Voorts vindt rond de finale doodsstrijd van het Osmaanse Rijk in de jaren na de Eerste Wereldoorlog een gedwongen volksverhuizing plaats. Turken (moslims) worden gedwongen naar Turkije te gaan, Grieken woonachtig in Klein-Azië (christenen) moeten naar Griekenland verhuizen en kwamen grotendeels in Thessaloniki terecht. En nadat hun oorspronkelijke woningen en synagogen al waren verdwenen, voerden de nazi’s nog 50.000 Joodse bewoners weg, toen een vijfde deel van de stad.

Wat rest is, zoals gezegd, een gewone, mediterraan Griekse stad. Een werkstad met het luxe ogend Aristotelesplein dat grenst aan het water van de baai, waarover de filosoof zelf tevreden uitkijkt. Schepen varen uit, varen binnen of liggen er voor anker, ’s avonds feeëriek verlicht hetgeen het flaneren langs de Nikis-boulevard extra aantrekkelijk maakt. Mooie winkelstraten herbergen alle bekende wereldmerken, maar tussen Zara, Vodafone, Dolce & Gabbana en Gucci zijn hier en daar nog kleine neringdoenden waar te nemen, zoals lijstenmakers, mandenvlechters en heel veel banketbakkers. De Thessalonikers zijn dol op deegwaren en die zijn er in alle soorten op bijna elke straathoek te koop. Er rijden bussen rond met Ikea als eindhalte erop: inderdaad, het Zweedse meubelhuis dat zo gratis reclame maakt. Er zijn zelfs winkels met alleen maar avondkleding, die suggereren dat er vaak gefeest wordt in Thessaloniki. Ondanks die lichtheid en vrolijkheid laat die verborgen geschiedenis niet meer los. De stad is als een blues die melancholiek maakt maar gelukkig ook verkwikt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden