RecensieRoman

De Venezolaanse Karina Sainz Borgo laat zien hoe haar beschaafde land verloedert

De Venezolaanse Karina Sainz Borgo laat zien hoe haar beschaafde land verloedert.

Een paar jaar geleden kwamen er schokkende beelden uit Venezuela, een land waarvan wij dachten (ik althans) dat het achteloos in olierijkdom baadde, onder leiding van een clowneske president. We zagen ineens gewelddadige demonstraties in Caracas, motorbendes die ’s nachts de straten onveilig maakten, brandjes, schoten, geknok. En zoals dat gaat, verdween het land weer uit beeld, ook al zakte het in de jaren erna almaar dieper weg in politieke en economische malaise. In cijfers: drie miljoen Venezolanen ontvluchtten hun huizen, ruim een miljoen staken de grens over naar Colombia (met gevaar voor eigen leven). Prijzen verdubbelen iedere twintig dagen, negen van de tien inwoners lijden honger.

Toen ik ‘Nacht in Caracas’, de debuutroman van journaliste Karina Sainz Borgo, ter hand nam aarzelde ik een moment: waarom zou ik willen lezen over dat verre, reddeloos verloren land? Maar bij de eerste pagina’s gebeurde het wonder dat je bij goede literatuur overkomt: je wordt gevangen door een vertelstem, in dit geval de stem van een jonge vrouw, die erin slaagt een niet te bevatten chaos te beschrijven.

Het is de stem van een overlever, gedrenkt in spijt en schuld.

Op de eerste pagina’s van deze roman begraaft Adelaida Fálcon haar moeder. Ze heeft haar laatste euro’s (de nationale munt is minder waard dan toiletpapier) eraan uitgegeven, er zijn zes bezoekers en ze vreest dat het graf geplunderd zal worden nadat ze is vertrokken. Ze leefde samen met deze strenge, afstandelijke vrouw, met wie ze een complexe relatie onderhield. “Samen vormden we een soort vetplant. We waren klein en giftig, bijna generfd, misschien om geen pijn te lijden als er een stuk, of zelfs het hele wortelstelsel, werd afgerukt. We waren gemaakt om te overleven.”

Monarchie van mooie mensen

In de ongewone, treffende metafoor herken je de Latijns-Amerikaanse invloed – de mystieke natuurkracht, de alles bepalende familieband. Adelaida draagt ook dezelfde naam als haar moeder, niet het enige detail dat maakte dat ik aan Gabriel Garcia Marquez moest denken. Al snel krijgt het boek een grimmige wending. Onderweg naar huis komt Adelaida een begrafenisstoet tegen van een groep ‘Motorrijders voor het Vaderland’, een losgeslagen bende anarchisten. Een korte, sinistere scène volgt: een jong meisje voert een seksueel getinte dans op de doodskist uit, ze krijgt een tik op haar billen van haar moeder en wordt toegejuicht door de motorrijders.

Karina Sainz Borgo

Hier gaat niet alleen een land ten onder, hier sterft de beschaving, en iedere vorm van moreel besef. Er bestaat geen misverstand over de symboliek: met haar moeder wordt een land begraven, de oude tijd waarin goede smaak, cultuur, boeken en kunst met snel verdiend oliegeld een precaire balans vormden. Een cultuur die eigenlijk al op instorten stond: “Ons land is altijd de monarchie geweest van de mooie mensen, de knapste jongen, het mooiste meisje. Een golfbeweging die uitmondde in ordinaire platvloersheid. Toen konden we het ons veroorloven. Olie betaalde de lopende rekeningen. Dat dachten we tenminste.”

Vanaf hier gaat het bergafwaarts, en de manier waarop Sainz Borgo dit beschrijft, beneemt je op iedere pagina de adem. Als Adelaida na een vruchteloos bezoek aan de bakker (niets te koop) thuiskomt, blijkt een bende ‘revolutionaire’ vrouwen het appartement van haar moeder te hebben geconfisqueerd. Het uitschot staat onder leiding van een matrone die zichzelf Maarschalk noemt, hun handel bestaat uit het stelen van voedselpakketten om die met winst door te verkopen. De Maarschalk mishandelt Aldelaida en gooit haar buiten de deur. Vernederd en van al haar bezittingen ontdaan moet Adelaida zichzelf opnieuw uitvinden, een ander worden, een overlever – en ieder ander mens is een concurrent. “De volgende in de rij was altijd een potentiële tegenstander, iemand die net iets meer bezat. Zij die nog leefden vochten verbeten om de restjes. In die uitzichtloze stad streden we voor een plek om te sterven.”

Cultuur, rede en naastenliefde zijn weerloos

Adelaida handelt soms berekenend en soms instinctief, en de keuzes die ze noodgedwongen maakt zullen haar in schuldgevoel en zelfhaat dompelen. Een ding is duidelijk: ze zal moeten vluchten. Voordat Adelaida haar vlucht­plan uitvoert, brengt ze nog een laatste bezoek aan het graf van haar moeder, een ontroerende scène waarin ze haar schuld belijdt: “En ik mama, ik ben niet moedig. Tenminste niet op de discrete manier die jij me hebt geleerd. Je hebt de moed aan me doorgegeven. Ik heb die gunst versmaad.” Moed als een versmade gunst, het komt uit een gedicht van Borges dat Sainz Borgo als motto voor haar boek heeft gebruikt.

De heftige scènes in het boek deden me denken aan Cormac McCarthy’s ‘The Road’, een wereld vol ontaarde types en obsceen geweld. Sainz Borgo’s soms poëtische, soms droog observerende zinnen komen hard aan in de uitstekende vertaling van Arie van der Wal.

Misschien leg ik er zelf te veel mijn eigen onrust in, maar het boek leek mij ook een waarschuwing. Karina Sainz Borgo laat zien hoe een land te gronde gaat, hoe de mensen beschaving en saamhorigheid hebben ingewisseld voor lomp geweld, ze laat zien hoe een intelligente vrouw in dat wetteloze land geen enkele kans meer heeft te blijven wie ze wil zijn. De boekenkast van Adelaida blijft gapend leeg achter, de bladzijden zijn in het toilet gepropt. Cultuur, rede en naastenliefde zijn weerloos, en als het daarginds in korte tijd vernietigd kon worden, waarom niet hier?

OordeelAdembenemend, zowel poëtisch als droog in stijl.

Karina Sainz Borgo
Nacht in Caracas
Vert. Arie van der Wal
Meulenhoff; 240 blz.; €19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden