Review

De vele vermommingen van Ismail Kadare

Piet de Moor: Een masker voor de macht - Over Ismail Kadare. Van Gennep, Amsterdam; 79 blz. - ¿ 2,50 (na 1. 1. 97 ¿ 14,90). Ismail Kadare: De adelaar. Vert. Roel Schuyt. Van Gennep, Amsterdam; 80 blz. - ¿ 24,90 (met kortingbon uit het boek van De Moor ¿ 19,90). Helena Gushi-Kadare: Een vrouw uit Tirana. Vert. Roel Schuyt. Van Gennep, Amsterdam; 218 blz. - ¿ 39,90.

In 1967 krijgt Ismail Kadare bezoek van een journaliste. Ze waarschuwt hem voor Enver Hoxha. Op een partijcongres heeft Hoxha fel uitgehaald naar de Albanese auteur. Kadare vermoedt dat zijn doodvonnis getekend is. Niet alleen vanwege de aanval, maar vooral omdat hij op de hoogte is van enkele ongewone seksuele voorkeuren van de jonge Hoxha.

Om de verdenkingen van zich af te schudden, schrijft Kadare een lofdicht op de dictator. Maar deze reageert ijzig. Kadare zet nog een verzoenende stap. Hij belooft de leider, een grote roman te schrijven over de breuk met de Sovjet-Unie in 1961, in Kadare's ogen de enige historisch juiste beslissing die de Albanese leider ooit heeft genomen.

Hoxha, een geletterd en ijdel man, stemt hiermee in. Hij geeft de auteur zelfs toestemming in de archieven ultrageheime notulen te bestuderen. Maar Kadare, nu beschermd door de goodwill van de dictator, stelt dit grootse project uit. Hij schrijft daarentegen 'De regentrommen' en 'Kroniek van de stenen stad'. Hij mag zelfs zijn roman 'De generaal van het dode leger' in het Frans laten publiceren.

“De internationale reputatie die hij met deze roman verwerft”, schrijft Piet de Moor in zijn liefdevolle biografie 'Een masker voor de macht', “en die hem later zal beschermen tegen de willekeur van het regime, heeft Kadare paradoxaal genoeg precies te danken aan de ambivalente situatie waarin hij sedert zijn belofte aan Hoxha verkeert.”

Uiteindelijk komt er een roman 'De grote winter', een werk waar de dictator zeer over te spreken is omdat hem een positief literair 'masker' wordt geboden, maar dat critici, onder aanvoering van Hoxha's vrouw, genadeloos neersabelen.

In 'Een masker voor de macht' wil De Moor voorgoed afrekenen met de beschuldiging dat Kadare met het regime onder één hoedje heeft gespeeld. Hij toont aan hoe gecompliceerd het werken onder een dictatuur voor een schrijver is en hoe omzichtig een kunstenaar dan moet manoeuvreren. “Als naïeveling had Kadare in Albanië gewoon niet kunnen bestaan.”

De manoeuvreerruimte die Kadare in zijn literaire werk creëert, is zijn 'verborgen wereld', waarvan het Albanese gewoonterecht (Kanum) een betere spiegel is dan de dictatuur. Bloedschande, inteelt, rijkdom en afgunst, vroeging en wraak zijn steeds terugkerende thema's in Kadare's werk.

Over zijn themakeuze zei Kadare onlangs in De Volkskrant: “Als ik schrijf dringen zich voortdurend allerlei parallellen op die mijn werk haast op een natuurlijke manier tot een allegorie maken. Ik heb daar nog nooit naar gezocht: je vindt eenvoudig dezelfde machinerieën van het geweld en de onderdrukking in verschillende perioden.”

Het zijn vermommingen, stelt De Moor, om de dictatuur om de tuin te leiden. Kadare schept zijn eigen 'kadaresk inferno': “Een plaats zonder enige hoop, een uitzichtloze plek waar de wezens die er rondwaren gebukt gaan onder ondraaglijke kwellingen, verveling en nostalgie.”

In zo'n kadaresk inferno belandt Max in de zojuist vertaalde roman 'De adelaar'. Het is een moderne versie van het Icarus-verhaal. De beambte Max stort door een dunne schil van de aarde naar beneden en komt terecht in een troosteloze onwereld, een stadje bevolkt door 'in ongenade gevallenen'.

'De adelaar' is een prachtig surrealistische parabel, een beklemmende, macabare sfeerschets. Max is bezeten van het idee te ontsnappen aan zijn grijze gevangenenbestaan, in feite niet meer dan een onvrijwillige voortzetting van zijn leven in de wereld boven. In zijn koortsachtig brein neemt zijn ontsnapping mythische vormen aan: hij zal op de rug van een adelaar zijn vrijheid tegemoet vliegen.

De ontknoping is even bloederig als luguber. De adelaar, het symbool van de staat “was door een van zijn inwoners met bloed besmeurd. (. . .) Had hij iets gevraagd en had de vogel hem dat niet willen geven, of andersom, had de vogel iets van hem geëist en had zijn slaaf hem niet gehoorzaamd? Of hadden ze misschien allebei het onmogelijke van elkaar verlangd?”

Zo knap en aangrijpend als deze novelle in elkaar zit, zo treurig eenvoudig is het debuut van Kadare's levensgezellin, Helena Gushi-Kadare. In 'Een vrouw uit Tirana' volgen we Suzanne, redacteur bij de belangrijkste staatsuitgeverij en verliefd op Victor. In de loop van de roman komt Suzanne er achter dat Victor een hielenlikker is, die zich via anderen naar boven werkt. Zo tuimelt Suzanne's grote liefde al snel van zijn voetstuk.

Op de uitgeverij spelen zich allerlei ongrijpbare intriges rond haar af: haar chef wordt wegens 'agitatie en propaganda' tot acht jaar strafkamp veroordeeld, en de populaire schrijver D. H. komt publiekelijk ten val.

Suzanne, die zich ergert aan Victors serviliteit, is zelf ook niet bepaald ondernemend. Te laat komt ze tot het besef dat ze D. H. tijdig had kunnen waarschuwen. Om haar geweten af te kopen, duikt ze met hem het bed in.

'Een vrouw uit Tirana' doet niet onder voor een roman uit de Boeketreeks (“Wakker worden naast de man van wie je hield, dacht ze terwijl ze de lakens opzij schoof. Ja, dat was het toppunt van geluk”). De auteur is beschrijvend en uitleggerig, snijdt een thema aan zonder het uit te werken, en haar karakters blijven in het luchtledige hangen.

Het enige aardige zijn details die licht werpen op het dagelijks bestaan in het geïsoleerde Albanië. Zoals de ladingen meloenen die op een zomerse dag opeens het straatbeeld sieren, omdat ze door een overdaad aan bestrijdingsmiddelen niet geëxporteerd kunnen worden.

Nee, Helena Gushi-Kadare kan literair gezien niet in de schaduw staan van haar man. Waar zij tevergeefs poogt de communistische realiteit te verwoorden, laat Kadare je het wezen van het communisme voelen: de angst en de gespletenheid.

“Het communisme en de literatuur kunnen op geen enkele manier vreedzaam met elkaar samenleven”, zei Kadare onlangs in de Van der Leeuw-lezing. Een uitspraak die zijn kadaresk inferno bewaarheidt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden