De vele gezichten van Petro Porosjenko

Poster van Porosjenko die werd gebruikt tijdens een anticorruptie-manifestatie in Kiev. Beeld AFP

Na de Majdanrevolutie (2014) beloofde Petro Porosjenko zijn land richting Europa te loodsen, maar Oekraïne is geen stap opgeschoten. Zondag zijn er verkiezingen, maar een alternatief voor de chocoladekoning is er niet. Een schets van zijn vele gezichten.

De zakenman

‘Chocoladekoning’ Petro Porosjenko beloofde zijn snoepfabriek te verkopen, maar tijdens zijn regeerperiode breidde hij zijn zakenimperium alleen maar uit. “Als ik gekozen word begin ik met een schone lei”, sprak hij enkele weken voor zijn verkiezingswinst in 2014 tijdens een interview met het Duitse dagblad Bild. “Als president richt ik me volledig op het welzijn van het land en verkoop ik Roshen.” Hij deed het niet. De winkels van het bedrijf van de president hebben vestigingen in het hele land, waar suikertaarten en repen chocola je vanuit de etalages tegemoet blinken.

Dat Porosjenko een oligarch was met een keur aan bedrijven en een eigen tv-kanaal wisten de Oekraïners toen ze op hem stemden. Maar hij had de Majdanrevolutie gesteund en nadat Rusland de Krim bezette, in maart 2014, was er geen alternatief voor de ervaren politicus uit het Midden-Oekraïense Vinnitsja.

Naast Roshen is de president de voornaamste belanghebbende van bedrijven in de autoindustrie, een busproducent, suikerfabrieken en een scheepswerf. “Porosjenko is allereerst zakenman. Hij doet wat hem goeddunkt en zit niet te wachten op adviezen”, zegt Myroslav Marinowitsj, publicist en vicerector van de Katholieke Universiteit in de West-Oekraïense stad Lviv, die Porosjenko meermaals ontmoette.

De deceptie kwam in 2016, toen Porosjenko prominent naar voren kwam in de zogeheten Panama Papers, een omvangrijk gegevenslek waarmee onthuld werd welke wereldleiders geld overzee wegsluizen om te profiteren van een aantrekkelijk belastingtarief. Oekraïense onderzoeksjournalisten ontdekten de kopie van Porosjenko’s paspoort bij de registratie van Roshen op de Maagdeneilanden: hij bleek nog altijd de enige aandeelhouder.

Wrang was dat de president in augustus 2014 tekende voor de brievenbusfirma, het moment dat Oekraïense soldaten met honderden tegelijk sneuvelden in het oosten van Oekraïne. Ook had hij zijn kapitaal niet opgegeven bij de inkomensdeclaratie die was bedoeld om corruptie van hooggeplaatsten tegen te gaan. “Een flagrante overtreding van de wet”, oordeelde corruptiewaakhond Transparancy International.

“Porosjenko is een leider van de oude stijl”, stelt Marinowitsj. “Oekraïne verdient politici met leiderschapskwaliteiten, die bereid zijn basale democratische procedures te eerbiedigen. Als er een betere kandidaat was zou ik die steunen.”

Uit een analyse van het internationale journalistieke platform Bne IntelliNews in 2017 bleek dat al Prosjenko’s bedrijven klant zijn van de International Investment Bank, ook wel ‘de bank van de president’ genoemd omdat Porosjenko zelf 60 procent van de aandelen bezit. “Bewijs van illegale praktijken is er niet, maar uitgerekend deze bedrijven winnen een gruwelijke hoeveelheid aanbestedingen”, concludeerden de onderzoekers.

Terwijl het vermogen van de president wordt geschat op een kleine miljard euro leidt de bevolking onder ‘acute armoede’, zoals Marinowitsj het omschrijft. Momenteel doet een meme de ronde op internet met een veelzeggende statistiek: van het minimumpensioen in Oekraïne, dat 1500 grivna, ofwel 50 euro bedraagt, koop je vijf Kievse taarten in de winkel van de president.

De opperbevelhebber

Toen Porosjenko aantrad was het leger ongemotiveerd en onderbetaald, maar nu, vijf jaar later, heeft Oekraïne een kwart miljoen goed getrainde contractsoldaten. Niet voor niets is het leger het speerpunt van de campagne van de president.

Graag kruipt Porosjenko in de rol van oppercommandant van het leger, waar dan ook regelmatig reden toe is. Zoals afgelopen november, toen de Russische kustwacht nabij de Krim een Oekraïense sleepboot van de marine ramde en op de bemanning schoot. De president riep een gedeeltelijke staat van beleg uit en hield in camouflage-uniform toezicht op militaire oefeningen op het strand.

Porosjenko heeft wel iets om op terug te kijken. Zo ontvangen de militairen inmiddels een fatsoenlijk salaris van zo’n 20.000 grivna, ofwel 600 euro per maand. “Dat is een geweldig inkomen voor een doodgewone dorpeling”, zegt Viktoria Miloetina, die naast haar werk als dokter ook actief is in de vrijwilligersbeweging in de Oost-Oekraïense stad Charkov. Deze ‘volunteri’ zijn met duizenden en zamelen geld in om voedsel, medicijnen en uniformen te kopen voor soldaten en kennen de situatie in het leger goed.

Toch is Miloetina bezorgd. “Vrijwilligers houden het nu al vijf jaar vol. Dat is heel moeilijk.” De aanvankelijke belofte van Porosjenko dat hij snel orde op zaken zou stellen in Oost-Oekraïne is grootspraak gebleken. “De anti-terroristische operatie zal niet maanden duren. Het zou een kwestie van uren moeten zijn”, zei de president toen hij het leger oostwaarts liet optrekken om de door Rusland gesteunde milities te bevechten. Vijf jaar later vallen er nog wekelijks doden aan beide kanten van een bevroren front. “Veel van ons steunen Porosjenko niet meer”, zegt Miloetina.

Poroshenko in 2018 op bezoek bij een trainingscentrum van het leger. Beeld EPA

De dokter verwijst ook naar het corruptieschandaal dat enkele weken geleden naar buiten kwam. Dat bedrijven van de president geld verdienen aan de oorlog was al bekend: zo produceert zijn autofabriek voertuigen voor de Nationale Garde. Vorige maand onthulden onderzoeksjournalisten dat de zoon van Porosjenko’s meest nabije zakenvriend, die de president benoemd had tot vicedirecteur van de Nationale Veiligheidsraad, op kosten van een staatsbedrijf militair materiaal importeerde – nota bene uit Rusland – tegen veel te veel geld.

Weliswaar onthief Porosjenko als reactie zijn zakenpartner van zijn taken, verder onthoudt hij zich halsstarrig van commentaar. “De defensiesector is doordrenkt van corruptie”, zegt Viktoria Miloetina. “En veel soldaten kijken daar Porosjenko op aan. Ze geloven niet meer in hem.”

Patriot en Europeaan

Petro Porosjenko brak radicaal met zijn voorganger, Viktor Janoekovitsj, door van meet af aan een pro-Europese koers te varen. Ook zette hij zich stevig af tegen Rusland met de onafhankelijkheid van de kerk als hoogtepunt.

In de krantjes die het campagne-team van de president op elke straathoek uitdeelt is veel aandacht voor visumvrij reizen. Sinds 2017 kunnen Oekraïners die in het bezit zijn van een bio­metrisch paspoort de Europese Unie bezoeken, en dat ‘zonder papierwerk, zonder in de rij te staan en zonder te betalen’, zoals de president de jarenlange frustraties van tallozen verwoordde op het moment dat de maatregel van kracht werd.

Volgens Myroslav Marinovitsj is Porosjenko terecht trots op zijn diplomatieke succes. “Veel jongere mensen beschouwen reizen naar het Westen al als vanzelfsprekend. Maar als je, zoals ik, achter het IJzeren Gordijn leefde, betekent dit veel.”

De ondertekening van het Associatieverdrag met de Europese Unie, in juni 2014, was een van de eerste daden van zijn ambtstermijn. Die stap contrasteerde scherp met het handelen van voorganger Janoekovitsj, die onder druk van Poetin afzag van de overeenkomst, wat de aanzet gaf tot de Majdanrevolutie. “Dit is de meest historische dag sinds de onafhankelijkheid in 1991”, jubelde Porosjenko toen hij zijn handtekening zette.

Een meer recente gebeurtenis wordt ook breed uitgemeten in de verkiezingsfolders: de Tomos, ofwel de onafhankelijkheidsverklaring die patriarch Bartholomeus van de orthodoxe moederkerk afgelopen januari verleende aan de Oekraïense Orthodoxe Kerk. “De prestatie van het millennium”, aldus Marinowitsj.

Porosjenko tijdens zijn verkiezingscampagne in 2014 in Odessa. Beeld REUTERS

Talloze bezoeken bracht Porosjenko aan Istanbul, om bij de kerkleider te pleiten voor erkenning van de Oekraïense kerk. Afgelopen december kwamen de bisschoppen op initiatief van de president bijeen voor de oprichtingsvergadering, waar zowaar ook enkele Russisch-orthodoxe kerkleiders aanwezig waren.

“Vanaf nu drinkt Oekraïne niet langer Moskou’s gif uit Moskou’s beker, zoals Taras Sjevtsjenko (de nationale dichter, red.) het noemde”, sprak de president ronkend. “Dit is een kerk los van Poetin en het Russische leger dat Oekraïners doodt.”

Volgens Marinowitsj is Porosjenko’s rol alleen te begrijpen als je er met niet-westerse ogen naar kijkt. “In de orthodoxe wereld is de staat nauw betrokken bij de kerk. Dat een Oekraïense president zich volledig achter een onafhankelijke kerk opstelt, beschouw ik als een zegen.” Volgens de intellectueel toont het Porosjenko’s ‘zuivere bedoelingen’ met Oekraïne. Want hoeveel er ook wordt gefluisterd dat de president stiekem zaken doet met Rusland, met de kerk valt niet te marchanderen.

In de verkiezingskrantjes stelt Porosjenko zijn landgenoten onomwonden het lidmaatschap van de Europese Unie en de Navo in het vooruitzicht. “Ik droom ervan na mijn presidentschap namens Oekraïne lid te worden van het Europese Parlement”, sprak hij in een interview met NRC Handelsblad tijdens zijn bezoek aan Den Haag in 2016, vlak voordat Nederland een referendum organiseerde over het Associatieverdrag.

De (anti-) hervormer

Plechtig beloofde Porosjenko de corruptie aan te pakken. Er werd weliswaar een anti-corruptiebureau opgericht, maar geen enkele hooggeplaatste politicus is bestraft – zeker niet in de omgeving van de president.

“Er zullen geen oligarchen meer zijn in Oekraïne”, sprak Porosjenko in 2015. “Hij doet er vooral zaken mee”, reflecteert parlementariër Sergej Lesjtsjenko, een oud-journalist die bekendstaat als luis in de pels van de president, in een interview met KyivPost. “De regering dwingt de oligarchen concessies te doen om vervolgens het geld simpelweg ten goede te laten komen aan Porosjenko’s clan”, analyseert hij.

Of hervormingen slagen hangt af van het onderwerp, legt dokter Viktoria Miloetina uit. In het geval van de gezondheidszorg pakt het goed uit: via een andere manier van betalen van de huisarts en de oprichting van een ziekenfonds wordt corruptie tegengegaan. “Dit soort belangrijke wetten wordt niet aangenomen zonder de uitdrukkelijke steun van de president”, zegt Miloetina. “Hoewel de hervorming indruist tegen belanghebbenden in zijn eigen parlementsfractie – onder meer farmaceuten – hield Porosjenko vast aan zijn lijn.”

Wellicht omdat Porosjenko zelf geen belangen heeft in de medische industrie? “Dat zou goed kunnen”, geeft Miloetina glimlachend toe.

Het onafhankelijke anti-corruptiebureau, dat in 2016 na internationale druk werd opgericht, onderzocht zakelijke malversaties van parlementariërs die nauw samenwerken met de president. Maar afgeronde onderzoeken resulteren steevast niet in afgeronde rechtszaken, laat staan straf. Het meest bekende voorbeeld is de voormalige chef van de belastingdienst, Roman Nasirov, al decennialang een nabije zakenrelatie van Porosjenko. Procureur-generaal Loetsenko, die ook een directe vertrouweling is van de president, wacht al achttien maanden met een aanklacht tegen deze man, die er door het anti-corruptiebureau van wordt verdacht verantwoordelijk te zijn voor de verduistering van miljoenen.

“Blijkbaar is de president niet klaar voor verandering”, verzucht Myroslav Marinowitsj. “Ik denk dat hij bang is om de controle te verliezen als hij het systeem verandert. Niet zozeer over zijn zakenimperium – dat is te simpel gedacht – maar ook over de maatschappij. Toch zal hij voor Porosjenko stemmen, als ‘de minste slechte optie’. Viktoria Miloetina: “Het is slecht dat er geen alternatief voor hem is”.

Kapers op de kust

De peilingen geven Porosjenko reden tot zorg. Hoewel hij met de slogan ‘Wij vervolgen onze weg’ lijkt te geloven in een herverkiezing, ligt een volslagen nieuwkomer op kop: Vladimir Zelenski.

Deze bekende televisieproducent en komiek wil met een beweging van niet-politici de corruptie uitbannen. Een andere concurrent is voormalig premier Joelia Timosjenko, die belooft de gestegen kosten voor gas en elektriciteit te halveren. De meer op Rusland gerichte kandidaten lijken geen kans te maken op de tweede ronde.

Omdat zondag vrijwel zeker geen van de kandidaten de helft van de stemmen haalt zal die beslissende slag vrijwel zeker plaatsvinden, op 21 april.

Lees ook:

De Oekraïense kerk gaat door zonder Moskou

De Oekraïens-orthodoxe kerk heeft zich losgemaakt van de Russisch-orthodoxe kerk. Sommige priesters vrezen dat ze daarmee onderdeel worden van een politieke strijd.

Verkiezingen Oekraïne in de ban van corruptie

Een smokkelschandaal bij het Oekraïense leger kan bij de verkiezingen vervelende gevolgen hebben voor president Porosjenko.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden