De varende ambassades tijdens Sail Amsterdam

Esmeralda: het martelschipBeeld anp

Komende week varen de windjammers, de opleidingsschepen en de replica's de haven van Amsterdam weer binnen. Maar die schepen komen niet zomaar. Daar gaat heel wat politiek getouwtrek aan vooraf.

Het gaat weer feestelijke nautische taferelen opleveren. De shantykoren zullen zingen over zeelieden die de haven hebben bereikt. Cadetten van opleidingsschepen uit verre, exotische landen staan zij aan zij in hun witte uniformen hoog op de ra's, klaar om straks aan wal te springen. Hier heerst de vrijheid van de zee, hier wordt gezworven langs vreemde kusten. Zo lijkt het.

Maar wanneer komende week al die windjammers met al dan niet gebolde zeilen in een twaalf kilometer lange feestelijke stoet over het Noordzeekanaal richting Sail Amsterdam varen, dan zijn daar lange en soms taaie onderhandelingen aan voorafgegaan. Aan vergadertafels op ambassades, op recepties bij verre marine-instituten en op ministeries in het buitenland zijn kostenplaatjes gemaakt. Handelsbelangen zijn door overheden afgewogen. Betrekkingen tussen landen speelden een rol. Sponsoren van de dure klassieke vaartuigen telden hun knopen. De grote vloot met internationale tallships komt niet zomaar aangewaaid.

Indrukwekkende opleidingsschepen
Twee jaar geleden deed Jeannette Blijdorp-Jonker de eerste post de deur uit voor het aankomende vijfjaarlijkse maritieme spektakel. Als directeur Tall Ships SAIL Amsterdam 2015 is zij de 'schepenjager' van de Sailorganisatie, met veel ervaring bij soortgelijke evenementen.

De eerste uitnodigingen stuurt ze steevast naar buitenlandse marine-opleidingsinstituten waarvan ze het schip graag ziet komen. "Die indrukwekkende opleidingsschepen wil je graag. Daar zijn alle sailorganisaties in havensteden dol op. Ook omdat de bemanningen er natuurlijk zo piekfijn uitzien in die mooie pakjes."

Het is de lastigste categorie, zo weet ze. "Bij marine-opleidingsschepen kan een overheid mee bepalen welke route, langs welke havens ze dit keer zullen varen. Daar maken landen zakelijke afwegingen in, want handelsbelangen spelen bij hun keuzes een grote rol. Dat vergt veel overleg. Niet alleen met hun ma- rineorganisatie, maar ook met hun ministeries van buitenlandse zaken en economische zaken. Ik bezoek ambassadeurs hier in Nederland. Ik vraag of omgekeerd onze ambassades in het buitenland iets kunnen doen. Wat helpt is mijn internationale netwerk. Langdurige contacten met overheden en admiraliteiten, daar gaat het om. Dat wordt wel eens onderschat".

En dan nog kan het gebeuren dat zo'n fraai getuigd marine-opleidingsschip, dat allang was toegezegd, een paar maanden tevoren opeens met een beleefde smoes afhaakt. Blijdorp: "Dan heeft een nieuwe admiraal daar anders besloten. Of er zijn politieke problemen en worden de handelsbetrekkingen opeens anders ingeschat."

Sedov: de grootste.Beeld epa
Götheborg: de replicaBeeld afp

Toch hoor je Jeannette Blijdorp niet klagen over de vloot van ruim vijftig schepen die straks Amsterdam zal binnen varen. "Integendeel. Het is een goede mix en we hebben er nog nooit zoveel bij elkaar gekregen."

Zelfs een behoorlijk aantal Zuid-Amerikanen. Terwijl de Zuid-Amerikaanse landen tegenwoordig minder belangstelling krijgen voor een Atlantische overtocht naar Europa, omdat zij meer zijn gaan kijken naar de overkant van die andere oceaan, waar de nieuwe Aziatische handelspartners liggen. In de huidige geopolitieke situatie waait de wind dus uit een andere hoek.

Oudere klassiekers
In de 'goede schepenmix' die Blijdorp wenste, worden de kades van Sail Amsterdam niet alleen gevuld met opleidingsschepen en vergelijkbare grote stalen windjammers, zoals die rondvoeren in de nadagen van de zeilende vrachtvaart, eind negentiende en begin twintigste eeuw. Er komen ook maar liefst acht replica's: nagebouwde houten schepen naar het model van veel oudere klassiekers.

Zo komen de Zweden met een evenbeeld van hun in 1745 gezonken Götheborg, Spanje is aanwezig met de nagebouwde Nao Victoria, waarvan de oorspronkelijke versie tussen 1519 en 1522 de allereerste reis rond de wereld maakte. Replica's zijn de duurste publiekstrekkers voor een sail-organisatie om binnen te halen. Blijdorp: "Er komen er steeds meer in de vaart. Ik vind ze belangrijk in de vloot vanwege het grote historische belang".

En dan zijn er nog de imposante Russen en de Polen en de grote Noren. De Indiase marine is er weer met de witte driemastbark Tarangini. Bijna de complete Nederlandse tallshipvloot is er natuurlijk. Met vooraan in de parade de clipper Stad Amsterdam, die gewoonlijk verre havens aandoet om Amsterdam te promoten, maar vooral haar sponsor Randstad.

Citymarketing
Over het Noordzeekanaal komt woensdag het resultaat binnen van het lange onderhandelingsproces. Veel van die grote traditionele schepen zijn in feite varende ambassades. Voor de belangen van hun thuishaven, sponsorbedrijf of vaderland. Waar zorgvuldig wordt gewogen welke verre havens van de wereld bezocht worden. En die havensteden met een sail-evenement zijn op hun beurt zelf druk met de eigen citymarketing. De schepen hebben veel keuze, de concurrentie tussen de sailhavens is groot.

Tres Hombres: zonder motorBeeld Hajo Olij

Midden in het Amsterdamse feestgewoel is op Sail-zaterdag een kort congres in het Scheepvaartmuseum. Captains of industrie, de werkgeversorganisaties, Kamerleden, wetenschappers en jonge ondernemers praten over de toekomst van Nederland. Met premier Mark Rutte, die het debat opent en het zal hebben over de wind die weer in de zeilen van de Nederlandse economie moet gaan blazen. Sail Amsterdam is niet alleen een grote feestelijke magneet voor het publiek op de kade, maar ook een netwerkbijeenkomst voor het bedrijfsleven.

Jeannette Blijdorp: "Maar het sterke van dit soort sailevenementen blijf ik ook vinden dat de schepen uit al die landen naast elkaar liggen. Op crewparty's en recepties trekken bemanningen met heel verschillende religies en politieke overtuigen een paar dagen samen op. Dat vind ik ook mooi".

Esmeralda: het martelschip
Kan een tallship omstreden zijn? De Esmeralda uit Chili zal in elk geval een kleine demonstratie losmaken van landgenoten die vinden dat de Chileense marine het bloedige verleden van dit opleidingsschip verdoezelt Tijdens de dictatuur van generaal Pinochet werd de Esmeralda als gevangenis gebruikt. Er werd aan boord gemarteld en verkracht. Demonstranten willen dat beter herdacht zien. De grote witte viermaster Esmeralda is een van de mooiste uit de Sailvloot, maar is door het verleden een droevig schip.

Tres Hombres: zonder motor
Toch weer alles op de zeilen, zoals vroeger. Zonder hulp van een scheepsmotor, die alle andere tallships wel hebben om ergens op tijd aan te komen. De Tres Hombres is een houten schoenerbrik van een groep idealisten, die puur op windkracht kleine vrachten over zee vervoert. Emissievrije rum of cacao. Een Nederlands schip, maar onder de vlag van Sierra Leone, want de Nederlandse keuringscertificaten voorzien niet in motorloos varen op zee. De Tres Hombres heeft wel een kleine gemotoriseerde jol aan boord, voor het slepen in havens en bij windstiltes.

Oosterschelde: Nederlands mooiste
Bij de Sail-in woensdag voert de sierlijke clipper Stad Amsterdam de parade aan, namens de hoofdstad. Maar verderop in de stoet vaart de Rotterdamse Oosterschelde, het mooiste Nederlandse schip. De Oosterschelde uit 1917 vervoerde oorspronkelijk vracht voor een Rotterdamse rederij en later een Groningse kapitein-eigenaar. Door Deense en Zweedse reders werd het zeilschip langzaam omgebouwd tot een gemotoriseerde coaster. Terug in Nederland werd het na 1988 gerestaureerd. De masten zijn teruggeplaatst, hutten ingebouwd voor passagiers. Nu is dit varend monument de laatst overgebleven Nederlandse driemastschoener.

Götheborg: de replica
De Zweden beschikken over misschien wel de mooiste replica. Deze zeilt nog flink ook, de Götheborg is al eens op en neer naar China geweest. Veel andere replica's zijn pure museumschepen waar niet mee kan worden gevaren. Dit is de make-over van de houten Götheborg die in 1745 voor de Zweedse kust op een rots voer en zonk. Alle bemanningsleden werden overigens gered.

Sedov: de grootste
Met haar 117 meter is de Sedov uit Moermansk het langste (en de snelste) onder de grote Russische traditionele zeilschepen. In 1921 gebouwd in Kiel, om vanuit Duitsland onder de naam Magdalene Vinnen 2 tot 1936 rond te varen in de nadagen van de vrachtvaart met windjammers. Steenkool naar Argentinië, salpeter uit Chili, graan uit Australië. Het schip voer ook als opleidingsschip voor de Duitse koopvaardij. Na de Tweede Wereldoorlog ging het schip als herstelbetaling naar de Sovjet-Unie. De Russen varen er nog steeds trots mee langs heel veel sail-evenementen.

Nergens is het zo vol met bootjes als in Amsterdam
Sail-evenementen in havens over de hele wereld hebben gemeen dat er veel masten van de grote schepen staan te pronken. Er zijn ook grote verschillen. Neem de Fransen. Daar zitten de bezoekers aan lange tafels uitgebreid te eten, onder hun geliefde maritieme decor. Het Britse publiek is behoorlijk schepengek, maar maakt er een luidruchtiger feest van.

Daar in Groot-Brittannië werd trouwens de traditie van sails geboren, toen ze er in de jaren vijftig besloten de overgebleven traditionele zeilvloot maar eens te gaan tonen.

Noorwegen? Op de sail in Bergen heerst gewoonlijk een veel rustiger sfeer dan in andere Europese havens, er wil nog wel eens een klassiek muziekje uit de luidsprekers komen. In New York liggen de schepen in hartje Manhattan, tegen een indrukkende achtergrond.

Wat nergens ter wereld is, heeft Amsterdam wel: duizenden jachtjes, sleepboten, zalmschouwtjes, botters, boeiers en motorkruisers die rond de tallships dobberen. Alleen de Australiërs hebben in Sydney een soortgelijke meevaar-traditie. Maar nergens ter wereld is het water zo vol als bij Sail Amsterdam.

Dat enorme varende feest van kleine bootjes is wel een nachtmerrie voor veel buitenlandse kapiteins die hun soms ruim honderd meter lange zeilschip over het Noordzeekanaal en het IJ moeten brengen. Zij kunnen nauwelijks zien wat zich voor de boeg allemaal bevindt aan 'Nederlands varend erfgoed'. Meestal gaat het goed, met hulp van allerlei patrouilleboten die de route zo goed mogelijk vrijhouden.

De Russen komen gewoon
Verstoorde diplomatieke betrekkingen en Europese boycotmaatregelen of niet, de grote Russische zeilschepen worden volgende week toch gewoon verwacht op Sail Amsterdam.

Als uitnodigende partij zegt Jeannette Blijdorp: "Ik heb absoluut niets gemerkt van grote diplomatieke Russische hobbels". Blijkbaar hebben de (opleidings)instituten achter de Mir (Vrede) uit St. Petersburg en de enorme viermasters Kruzenshtern uit Kaliningrad en Sedov uit Moermansk nog genoeg eigen zeggenschap over de vaarroutes van hun schepen, vermoedt zij. Al was er dit keer wel een kleine verandering. Gewoonlijk zijn alle contracten op de hele internationale tallshipvloot in het Engels. Voor het eerst wensten de vertegenwoordigers van de Russische schepen dat die overeenkomsten ook in het Russisch werden opgesteld. Blijdorp: "Daarin merken we toch wel iets van verandering."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden