De valse democratie van de zwembroek

Mocht het WK voetbal u deze zomer naar Rio brengen: de stranden zijn een heuse studie waard. Wie waar zit heeft alles te maken met sociale klasse.

Als het strandleven in Brazilië een religie is, en veel zal het niet schelen, dan is Rio de Janeiro de hoofdtempel, met Copacabana en Ipanema als het heilige der heiligen. Stap vanaf de Avenida Atlântica het strand op en volg het besproeide pad - om je voeten te beschermen tegen het hete zand - naar de zee, zet een paar stappen in het water, zwem desgewenst een beetje, en voeg je dan bij de andere gelovigen, de zonaanbidders die zich al geïnstalleerd hebben op hun plastic stoel, naast of onder de parasol.

Neem geen boek mee. Tenzij je je direct wilt verraden als domme buitenlander. Lezen op het strand is vloeken in de kerk. Brazilianen doen dat niet. Die zetten hun stoeltjes bij elkaar, drinken wat, eten wat, praten met bekenden en onbekenden, en laten hun blik over hun soortgenoten gaan: wie draagt wat, wie komt waar vandaan, wie springt eruit, wie kan ermee door, wie valt buiten de boot?

Het strand egaliseert alles en iedereen, maar de geoefende kijker laat zich niet voor de gek houden door de half-blote gelijkheid van de zonnende lijven. Er zijn altijd aanknopingspunten om onderscheid te maken, onderverdelingen aan te brengen, plaats te bepalen. Een bikini spreekt boekdelen. Of anders een zonnebril. Huidskleur, en dan niet als gevolg van blootstelling aan de zon, is een belangrijke factor. En zo wordt het strand, net als de samenleving aan de andere kant van de Avenida Atlântica, gerangschikt. Wat van veraf een toevallige ontmoeting van duizenden mensenlichamen lijkt, is in werkelijkheid een onmiskenbare hiërarchie - al is die informeel en zijn de enige sancties de gefronsde wenkbrauwen van de incrowd.

Van oudsher geldt het strand als 'de meest democratische plaats' in Brazilië, en de grondwet uit 1988 verklaart expliciet dat alle stranden van het land publiek zijn; hier geen afgezette reservaten voor rijke hotelgasten of gedwongen huur van dure ligstoelen. Maar intussen. De 59 verschillende stranden van Rio, met een totale lengte van 160 kilometer, kennen hun verschillen. De beroemdste - Leme, Copacabana, Arpoador, Ipanema en Leblon - lopen in elkaar over en zijn verdeeld in strandwachtposten, posto's, die elk ongeveer 800 meter beslaan, en die posto's hebben grotendeels hun eigen bevolking. "De cultuur van elke posto hoort bij een specifieke sociaal-economische 'stam', en kan afwerend zijn tegenover buitenstaanders," schrijft de Amerikaan Larry Rother in zijn boek 'Brazil on the rise'. Als Posto 9 op Ipanema de grachtengordel onder de stranden is, dan is posto 7 de achterstandswijk: hier strijken de zwarte inwoners uit de favela's neer, rechtstreeks vanaf de bushalte, met hun eigen spullen, eigen eten en drinken, eigen muziek.

Rother, die vijftien jaar in Rio woonde, noemt het strand 'een sociaal laboratorium'. Dat klinkt wel erg deftig als je langs de rand van het water loopt, af en toe uitwijkend voor volleyballers, en de mensen vanachter hun zonnebrillen naar je ziet staren. Toch klopt het wel, zegt Rodrigo Braz, een inwoner van Rio die zijn geld deels verdient in het toerisme: "Als je over het strand praat, praat je over het land." Hij vertelt hoe de geboorte van het Braziliaanse Nieuw Links - minder dogmatisch dan de marxistische oppositie in de jaren zeventig - in verband wordt gebracht met het miniscule gehaakte broekje dat schrijver en activist Fernando Gabeira in 1980 droeg bij posto 9 op Ipanema, waar het progressieve volk zich verzamelde, en nog verzamelt. Gabeira's verschijning - er zijn foto's van - werd een symbool van veranderende tijden.

Inmiddels, zegt Braz, is het motto niet langer 'hoe bloter hoe beter'. Hoewel buitenlandse toeristen in de badmodewinkels van Rio blijven smeken om grotere maten, vinden de Brazilianen zelf dat ze behoorlijk preuts aan het worden zijn. "De string is uit," zegt Braz. "En topless is nooit in geweest. Er zijn zelfs vrouwen voor gearresteerd. Hoe moeilijk de rest van de wereld het ook kan geloven, dit is een traditioneel en conservatief land, het strand bewijst het."

Copacabana, tussen posto 4 en 5

Sofie (65) en Gita (77).

Gita: "Dit is onze vaste plek, we wonen hier vlakbij. Iedereen uit onze vriendenkring komt hier. Je vindt hier veel gepensioneerden, en natuurlijk ook toeristen."

Sofie: "In de weekeinden kan het hier wel druk worden, soms te druk. Dan komen de mensen uit de buitenwijken, die nemen de metro en stappen hier uit. Dat zijn mensen die hun eigen eten meenemen en zo, dat kan wel eens vervelend zijn."

Gita: "Op Ipanema zijn de mensen mooier, maar daar zijn ze ook jonger. Nee, voor de badmode maakt dat niet uit, wij dragen net zo goed bikini's als zij. Daar bestaat geen leeftijdsgrens voor. Je moet sowieso gewoon blijven leven."

Sofie: "Actief blijven, niet stilzitten. Gisteravond ben ik nog wezen dansen. Tango. Flirten? Op het strand? Nee, dat doen we niet. Mannen van onze leeftijd zijn niet geïnteresseerd, die zoeken jongere vrouwen. En jongere mannen, nee, als die interesse tonen, dan hebben ze bijbedoelingen. Financiële bijbedoelingen."

Ipanema,

tussen posto 8 en 9

Marcelo (43) en Eduardo (38)

Marcelo: "Dit is een open en tolerant stukje strand, hier voelen wij ons veilig. Ik kom hier altijd als ik bij Eduardo ben, hij woont hier niet ver vandaan. Zelf woon ik buiten Rio."

Eduardo: "Er komen hier niet alleen gays, hoor, ook hetero's en gezinnen. Omdat ze de sfeer prettig vinden."

Marcelo: "Dit is een internationaal stukje strand. Zou net zo goed Europa kunnen zijn. Of waar dan ook. Of de Brazilianen te macho zijn om homoseksuelen te accepteren? Jawel, daar lijkt het vaak wel op. Komt ook door het moederland, Portugal. Voor ons was het beter geweest als we een Nederlandse kolonie waren geweest. Overigens zijn heel veel Braziliaanse mannen, met al hun machismo, in werkelijkheid biseksueel. Ook de getrouwde."

Ipanema, iets voorbij posto 9

Clara (19)

"Ik ben studente en vandaag ben ik vrij. Ik woon in Botafogo. Eigenlijk is Copacabana dus dichterbij, maar ik vind het daar te druk en te vervuild, en er komen vaak ook mensen van buiten, dat maakt het daar gevaarlijker. Daarom ga ik meestal hier naartoe met mijn vriendinnen. Vooral in de weekeinden. Zonder strand kunnen wij Brazilianen niet leven. Er zijn verschillen, ja. Ik kom uit de middenklasse, ik vind het prima hier, op dit strand voel ik mij thuis."

Arpoador, op de grens met Ipaneama

Odara (19), Tainan (19), Taís (18)

Odara: "We zijn met de bus gekomen, twee uur rijden, we wonen in een buitenwijk. We hebben één stoel en één parasol gehuurd, die delen we. Ja, je ziet wel onderscheid op het strand. Dáár, bij posto 7, zitten meer mensen uit de favela's. Wij zijn hier gaan zitten, omdat het hier drukker was. Gezelliger."

Tainan: "Maar misschien gaan we straks ook nog wel even daar kijken, als er meer mensen komen en ze muziek gaan draaien. Samba en funk, daar houden wij van. Je kunt overal gaan zitten waar je wilt hoor, maar verderop, bij de rijken ... nee, dan zitten we hier beter. Dichter bij de bus ook."

Odara: "De badmode is elk jaar anders, natuurlijk houden we dat bij. En de jongens? Soms komen ze langs, vragen onze naam, hoe oud we zijn. En verkopers, die zeggen soms dat we niet hoeven te betalen."

Tainan: "Maar het is rustig vandaag. Ik denk dat we vroeg weggaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden