De vader van de Syrische cinema bleef altijd rebels

Hij wordt de vader van de Syrische cinema genoemd. Maar hij was meer dan een filmmaker. Nabil Maleh, die vorige week na vele omzwervingen in Dubai overleed, was ook dichter, schrijver en schilder.

Zijn pioniersgeest werd bewonderd, maar de kritische manier waarop hij verhaalde over zijn land, zorgde er ook voor dat zijn films werden gecensureerd. Van de vrijscène in 'The Leopard', zijn speelfilmdebuut uit de vroege jaren zeventig, werd schande gesproken.

De Syrische regisseur Nabil Maleh die zichzelf een 'natural born dissident' noemde, kreeg als jongeman een warm onthaal in Amerika, waar hij film doceerde, en van waaruit hij verder uitvloog over de wereld. Zo nu en dan keerde hij terug naar zijn vaderland, om ook steeds weer te vertrekken. Als politiek geëngageerd filmmaker die naast een dozijn speelfilms ook een reeks sociaal geïnspireerde documentaires maakte, verschilde hij te veel van mening met het Syrische regime.

Maleh verklaarde zijn kritische houding zelf uit een jeugdervaring. Als zevenjarige werd hij door een soldaat van een schommel verjaagd. Hij moest in het park, dat voor iedereen toegankelijk was, plaats maken voor kinderen van hoge officieren. Toen hij weigerde, kreeg hij een klap die volgens Maleh zijn hele verdere leven nadreunde.

Nabil Maleh groeide in de jaren veertig en vijftig op in gegoede kringen in Damascus. Zijn vader was legerarts. Zijn moeder scherpte naar eigen zeggen zijn artistieke en politieke geest. Op zijn negende ging hij mee naar zijn eerste protest voor de Palestijnse zaak, waaraan hij later ook films zou wijden.

Op zijn veertiende schreef hij een gedicht over Vietnam dat gepubliceerd werd in een krant in Beiroet waarna hij door een Syrische krant (Maleh zat nog op de middelbare school) werd aangesteld als cartoonist en columnist. Na de middelbare school was hij een tijdje vervangend leraar op het platteland, waar hij kennis maakte met armoede, uitbuiting, werkeloosheid en onderdrukking.

Op zijn zestiende vertrok Maleh voor het eerst uit Syrië. Hij ging naar Tsjechië, toen nog communistisch, om nucleaire fysica te studeren. In Praag ging Maleh aan de slag als vertaler. Ook werkte hij op een radiostation, geënt op het Midden-Oosten.

Een figurantenrolletje in een speelfilm bepaalde zijn verdere levensloop. Maleh veranderde van studierichting. Hij ging naar Famu, een van de oudste en beroemdste filmscholen van Europa. "Filmstudenten werden geacht Dostojewksi te kennen, en James Joyce", aldus Maleh, "het was een intensieve culturele vorming, de mooiste tijd van mijn leven, waaraan ik veel te danken heb."

Terug in Syrië begon hij aan 'The Leopard', een film over een Robin Hood-achtige rebel, een landarbeider die in opstand komt tegen corrupte landeigenaren.

Een week voor de opnamen werd de vergunning echter ingetrokken. Men wilde geen film die een boef vereerde. Een paar jaar later kwam de film er toch, een neo-realistisch geïnspireerd drama tegen het decor van een woeste zee waarin de rebel uiteindelijk wordt verraden door een oom.

De film zou symbool staan voor egoïsme en opportunisme. Het gebrek aan solidariteit, aan een collectief bewustzijn, zou laten zien waar het misgaat met het verzet in Syrië.

Maleh woonde een tijdje in Zwitserland dat hij het koud en kil vond. In Griekenland had hij het meer naar zijn zin. Zijn documentaire 'The Road to Damascus' (2006), waarin hij een reis maakte langs verlaten Syrische dorpen en steden, en ruïnes, toont een natie die heeft gefaald om voor zijn burgers te zorgen. Syriërs kregen de film nooit te zien.

Nabil Maleh werd in 1936 geboren in Damascus en stierf vorige week op 79-jarige leeftijd in Dubai (Verenigde Arabische Emiraten).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden