De vader redde zijn zoon

Arjan Erkel is vrij, na 607 dagen martelende onzekerheid. Een poging tot reconstructie. Over de stille diplomatie van het ministerie van buitenlandse zaken, het pragmatisme van Artsen zonder Grenzen, maar vooral over de meesterzet van de familie: het inschakelen van Russische oud-spionnen, een gezelschap dat opereert op de grenzen van de wet.

Wendelmoet Boersema

Sergej Konstantinovitsj zag Erkel als eerste, om ongeveer drie uur in de ochtend op zondag in een kamertje op een afgesproken plek in Machatsjkala, de Dagestaanse hoofdstad. ,,Ik stelde me voor en zei dat het voorbij was”, zegt Sergej diezelfde middag in Moskou. ,,Arjan was niet emotioneel. Hij was blij dat hij eindelijk kon douchen en tv kijken.”

De voormalig geheim agent, formaat kleerkast met een boksersneus, ziet eruit als iemand met wie niet te spotten valt. Met zeven collega's van de Veteranen van de Diplomatieke Inlichtingendienst, een organisatie van oud-spionnen, hield hij zich negen maanden lang bezig met de bevrijding van Erkel.

Het is voorzitter Valentin Velitsjko van de Veteranen die op paaszondag in alle vroegte zijn contact bij Artsen zonder Grenzen belt, het hoofd van de Zwitserse missie in Moskou Steven Cornish. ,,Arjan is vrij”, deelt hij mee. Met een diplomaat van de Nederlandse ambassade en Velitsjko neemt Cornish meteen het vliegtuig naar Machatsjkala. Aan het eind van de dag is Erkel herenigd met zijn familie.

De Veteranen krijgen alle lof toegezwaaid voor hun hulp bij Erkels bevrijding. Wie zijn deze bevrijders en hoe raakten ze de zaak-Erkel betrokken? ,,Op verzoek van de familie, via Henk Gemser”, is het onverwachte antwoord van Velitsjko. Schaatscoach Gemser blijkt een vriend van de Erkels. Diens pupil, de Russische schaatser Vadim Sajoetin, is weer een goede kennis van Velitsjko. Zo is dit balletje in juni vorig jaar gaan rollen.

De hamvraag wordt tijdens de korte persbijeenkomst in Moskou niet beantwoord. Wie zat er achter de ontvoering van Erkel? ,,Bandieten”, zegt Velitsjko met een sfinxachtige glimlach. ,,En bandieten hebben geen nationaliteit.” Over de mogelijke betrokkenheid van een Dagestaans parlementslid geeft hij geen commentaar. Diens naam werd naar buiten gebracht door een Russische krant. Ook Artsen zonder Grenzen noemde in maart nog 'een Dagestaans parlementslid' als hoofd van de groep die Erkel zou vasthouden. Maar bij de bevrijding zijn geen arrestaties verricht en de Russen hullen zich in stilzwijgen.

Minister Ben Bot van buitenlandse zaken bedankt op zondag de Russische autoriteiten voor hun werk. Bot zegt op Goede Vrijdag 'groen licht' te hebben gegeven voor de acties van de Russen. Volgens Bot is bekend wie er achter de ontvoering zitten. Maar Den Haag weigert verder commentaar. In de officiële versie is Arjans bevrijding geslaagd dankzij een 'speciale operatie van de Russische geheime dienst en de Dagestaanse politietroepen'. Velitsjko's relaas van de bevrijding lijkt meer op het resultaat van onderhandelingen, ook al is er volgens betrokkenen formeel geen losgeld betaald.

Velitsjko verklaart: ,,Mijn mannen waren allemaal gewapend. Het was een risicovolle operatie, waarin levens gevaar zouden lopen. Daarvoor heeft het Nederlandse ministerie zijn toestemming gegeven. We hebben tijdens de bevrijding en het onderzoek nauw samengewerkt met de onze contacten in de FSB (de Russische binnenlandse geheime dienst - red.) en de Dagestaanse autoriteiten. Onze specialiteit is het verzamelen van informatie.”

Niet eerder was deze organisatie zo nauw betrokken bij een ontvoeringszaak. Velitsjko werkte zelf van 1984 tot 1989 in Amsterdam op de handelsvertegenwoordiging. Op de constatering dat hij daar dus spion was, lacht hij veelbetekenend. ,,Nee, handelsvertegen-woordiging”, zegt hij in goed Nederlands. ,,Ik hou van Nederlanders. Bovendien schaamde ik me dat in mijn land dergelijke verschrikkelijke misdaden plaatsvinden.”

Velitsjko en zijn mannen waren al die maanden goed op de hoogte van Arjans wel en wee, zelfs van zijn verblijfplaatsen. Waarom is hij dan niet eerder bevrijd? ,,Dit is een zeer delicate kwestie”, zegt hij desgevraagd ,,In december is onze eerste bevrijdingspoging mislukt. Erkel is vijf tot zes keer verkast en heeft onder meer in een kelder gezeten. Hij kreeg twee keer per dag te eten en is redelijk behandeld. Alleen tijdens de ontvoering is hij op zijn hoofd geslagen met een geweer en is een vinger gebroken.” Volgens de veteraan bevond Arjan zich de dag voor Pasen 'een uur rijden van Machatsjkala, maar niet in Tsjetsjenië'. Met een blinddoek voor is hij naar de plek gereden waar de veteranen hem troffen.

Steven Cornish was bij Artsen zonder Grenzen het contactpersoon voor de veteranen. Hij had soms meerdere keren per week overleg. ,,Het is zo mooi dat het initiatief van de familie op deze manier beloond wordt”, zegt Cornish op tweede paasdag vanuit Nederland, waar hij Erkel heen heeft vergezeld. ,,In feite redde de vader zo zijn zoon”, voegt hij er euforisch aan toe. ,,We hebben in deze zaak honderden mensen aangesproken, velen om hun advies gevraagd. De veteranen toonden zich meteen zeer goed ingevoerd en in staat door de bureaucratie te klieven waar anderen faalden.”

De euforie van paaszondag en de heldenrol van de Veteranen kunnen niet verhullen dat tot de dag van bevrijding de betrokken partijen, Artsen zonder Grenzen, Buitenlandse Zaken en de familie Erkel deels verschillende wegen bewandelden. Zij het met eenzelfde doel: Arjans bevrijding.

AzG volgt een tactiek die past bij deze organisatie van daadkrachtige, pragmatische hulpverleners. Na een paar maanden terughoudendheid treedt de organisatie al in maart 2003 naar buiten. Ze spoort de Russische autoriteiten publiekelijk aan meer te doen om Arjan vrij te krijgen. AzG zet acties op touw in Nederland en in Rusland, beplakt bushokjes met Arjans foto en schakelt internationale prominenten in om de Russen bij de les te houden. Artsen zonder Grenzen wantrouwt de Russische autoriteiten; aanleiding daarvoor is er vanaf het begin genoeg.

Machatsjkala, 12 augustus 2002. Na een bezoek aan zijn vriendin wordt Arjan Erkel door drie gewapende mannen in een auto geduwd en ontvoerd. Erkel is hoofd van de Dagestaanse missie van AzG, die medische hulp verleent aan Tsjetsjeense vluchtelingen in Dagestan en in het naburige Tsjetsjenië. Twee agenten van de FSB, de Russische geheime dienst, kijken nota bene van een afstandje toe. Sinds Erkel kort daarvoor met twee Amerikaanse militaire attachés van de Amerikaanse ambassade in Moskou heeft gedineerd, wordt hij namelijk geschaduwd. AzG noemt later deze ontmoeting met de Amerikanen niet verstandig, maar zeker geen aanleiding voor ontvoering. De aanwezigheid van de twee FSB-agenten wordt maanden later door Dagestaanse en Russische autoriteiten bevestigd. De FSB'ers zouden niet hebben ingegrepenomdat ze ongewapend waren.

In mei vorig jaar hoort AzG dat het onderzoek naar de ontvoering van november 2002 tot maart 2003 is stilgelegd. Russische politici verzekeren al die maanden dat alles in het werk wordt gesteld. Met Arjans telefoon worden na de ontvoering diverse telefoontjes gepleegd. AzG, dat de rekening blijft betalen in de hoop zo contact te maken, overhandigt de lijst aan het onderzoeksteam. De Russen sluiten als enige antwoord het abonnement af.

De strategie van Buitenlandse Zaken is die van stille diplomatie. Dat resulteert in een indrukwekkende lijst van politici (Bush, Schröder, Kofi Annan, Gorbatsjov) en organisaties (Europese Unie, Verenigde Naties) die zich de zaak-Erkel aantrekken en zich inspannen voor een oplossing. Ook achter de schermen wordt druk gewerkt, maar zelfs nu Erkel vrij is doet BZ volgens een woordvoerder hierover 'geen operationele mededelingen'.

Een paar keer botsen de hulpverleners openlijk met de diplomaten. Op 30 maart vorig jaar staan vader Dick Erkel en broer Diederik Erkel op het punt met Artsen zonder Grenzen door te reizen naar Dagestan om daar te pleiten voor Arjan. Later blijkt dat net op dat moment het eerste levensteken van Arjan, twee foto's en brieven, is binnengekomen bij de Nederlandse autoriteiten. Den Haag vreest de verhoudingen te beschadigen als de Erkels toch naar Dagestan gaan en fluit ze halsoverkop terug voor spoedoverleg.De familie lijkt klem te zitten in het spanningsveld tussen diplomatie en actie. Een paar dagen later gaan de Erkels toch naar Moskou en bieden daar handtekeningen aan.

BZ ergert zich aan de geruchten in de pers dat de Russische geheime dienst zelf betrokken zou zijn bij Erkels ontvoering. Ook ergeren ze zich aan het voortdurend gehamer van Artsen zonder Grenzen op de politieke kant van de zaak en hun kritiek aan het adres van de Russen. Radiostilte dient de zaak het meest, menen ze in Den Haag.

Merkwaardig genoeg maakt Buitenlandse Zaken in augustus een uitzondering bij het naar buiten brengen van Arjans tweede levensteken, een videoband. Dit nieuws komt niet van AzG, de Russische zijde of de familie, zodat de link met een Haagse bron snel gelegd is. Is het een boodschap aan de ontvoerders? Want op de videobanddie bezorgd is in juni, vraagt Arjan zijn familie om losgeld te betalen. Wil Den Haag laten weten hiertoe bereid te zijn? Of dient het als signaal aan de buitenwereld dat de 'stille' diplomatie vorderingen boekt? De familie is niet blij met de actie.

Gelukkig vinden de betrokkenen elkaar die zomer in de samenwerking met de Veteranen. Al is het niet het enige kanaal waarlangs wordt gewerkt, zeker niet in het begin. Velitsjko heeft naar eigen zeggen viermaal persoonlijk contact met de Nederlandse ambassadeur en houdt ook Den Haag op de hoogte. Zijn Veteranenfonds heet voluit 'Eer en waardigheid', Liefdadigheidsfonds van de Veteranen van de Diplomatiek Inlichtingendienst voor de spirituele wederopstanding van het Vaderland. Deze particuliere organisatie heeft een groot netwerk van old boys in de geheime dienst FSB en de autoriteiten.

In Rusland is het geen geheim dat dergelijke organisaties ook veiligheidsklussen opknappen voor bedrijven. Gaat dit gepaard met aandelen in het betrokken bedrijf, dan is sprake van een 'dak', een Russische mafiaterm voor bescherming. Maar volgens Velitsjko verdient het fonds gewoon geld met eigen bedrijven en wordt dat besteed aan liefdadigheid. Een geraadpleegde expert: ,,Een dergelijke organisatie heeft de mogelijkheden van een staatsorgaan zonder de bijbehorende democratische controle. In een land als Nederland zou het niet toegestaan zijn.” BZ blijft desgevraagd bij het 'geen commentaar op operationele details'.

De stilte in de maanden die volgen wijst erop dat het goed gaat met de zaak. Op 12 december 2003 volgt helaas een enorme teleurstelling. Volgens Velitsjko zijn ze klaar om Arjan vrij te krijgen, als die dag het hoofd van het onderzoeksteam in Dagestan, Imamoetdin Temirboelatov, wordt gearresteerd. Hij zou betrokken zijn bij de ontvoering van een jongetje, maar die aanklacht wordt een paar weken later teruggeschroefd tot het vage 'ambtsmisbruik'. Temirboelatov was hét aanspreekpunt in Dagestan voor de Nederlanders en Artsen zonder Grenzen. Of Temirboelatov 'zondebok' is gemaakt, daarover wil Artsen zonder Grenzen niet speculeren.

Feit is dat de onderhandelingen sinds die dag stilliggen. Ook op het diplomatieke front gebeurt niet veel meer. Een ingewijde meldt dat Den Haag via via hoort van nog twee arrestaties van 'zijdelings betrokkenen'.

Vervolg op pagina 11

De vader redde zijn zoon

Vervolg van pagina 9

In maart zijn er aanwijzingen dat Erkels conditie verslechtert en dat de ontvoerders hem misschien willen executeren. ,,Die informatie was zeer serieus en werd ook als zodanig beoordeeld door de veteranen & (null);, zegt Cornish desgevraagd. AzG besluit daarop nog eenmaal de trom te roeren, tegen het advies van de veteranen in en tot ongenoegen van Buitenlandse Zaken.

De president van AzG, de Fransman Jean-Herve Bradol, haalt fel uit naar de Russische autoriteiten. Hij vertelt voor het eerst over bemiddelaars en de bereidheid om in december losgeld te betalen.

AzG-medewerkers Thomas Nierle en Kenneth Gluck houden een paar dagen later in Moskou de Russen 'verantwoordelijk voor de verlengde detentie van Arjan'. ,,Een gebrek aan politieke wil”, en 'onverschilligheid', karakteriseert Gluck de houding van de Russische autoriteiten. Gluck is in 2001 zelf korte tijd ontvoerd geweest in Tsjetsjenië. Hij verdedigt het mediaoffensief in maart desgevraagd als 'het minste van twee kwaden'. Gluck werkt inmiddels in Amsterdam en roept de Nederlandse overheid op meer politieke druk uit te oefenen. Weinig media geven gehoor aan de oproep van vader Erkel kort daarvoor, om vast te houdenaan mediastilte.

Toeval of niet, nog geen maand later gebeurt op paaszondag het wonder waar iedereen op gehoopt had. Nu Arjan vrij is, zijn beide strategieën per definitie succesvol gebleken. De glanzende hoofdrol voor de oud-geheim agenten straalt op iedereen af, ook op de Russische autoriteiten. Details over de zaak-Erkel zullen waarschijnlijk pas veel later bekend worden, als ze al ooit naar buiten komen. Een organisatie als die van de Veteranen werkt slechts onder voorwaarden van geheimhouding.

Slechts in de marge wordt nog wat nagesputterd. Cornish: ,,Toch jammer dat jullie minister de onenigheid nog moest noemen zondagavond. We hebben risico's genomen, maar we hebben meer dan tien jaar diepgaande ervaring in de Kaukasus, iets wat noch Buitenlandse Zaken, noch de familie had.” Woordvoerder Jochems van BZ in reactie op de nauwe samenwerking van AzG met de veteranen: ,,Ik had u graag meer verteld, want ons ministerie zou er niet slecht uitspringen. Succes heeft vele vaders.”

Een emotionele Cornish vat de zaak samen: ,,Iedereen heeft zijn stinkende best gedaan.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden