De vaas werd god

Rond 300 na Christus brak het christendom definitief door en sneuvelden talloze bijzondere goden. Ter gelegenheid van De Week van de Klassieken, die ditmaal religie als thema heeft, belicht Trouw enkele van de verliezers.

Wie: Canopus


Wanneer: 1ste, 2de en 3de eeuw na Chr.


Waar: bij de Egyptische stad Canopus, later in Griekenland en het Romeinse Rijk


Waarvoor: voor de vruchtbaarheid en welvaart


God is een vaas. Zo dachten de Egyptenaren aan het begin van de jaartelling. Ze geloofden ook in andere goden: Osiris, Isis, Serapis enzovoorts. Maar dus ook in een vaas.


Eigenlijk ging het hen om de inhoud van de vaas: het Nijlwater. Dat werd gezien als bron van vruchtbaarheid. Niet gek in Egypte, waar alle landbouw afhankelijk was van deze ene rivier. Maar water moet ergens in, als je het in een tempel wilt vereren. In een vaas dus.


Van het een kwam het ander. De watervaas werd versierd en kreeg een mensenhoofd als deksel. De vaas zelf werd beschouwd als het lichaam. Zo werd het een god.


Absurd? Andermans geloof is vaak onbegrijpelijk. Alsof een onzichtbare god zo logisch is.


Vaak kreeg een vaas het hoofd van Osiris, de god van het leven na de dood en de onvergankelijkheid. Dat is een logische link met het Nijlwater, dat ook steeds opnieuw voor nieuwe vruchtbaarheid zorgt. Dat hoofd droeg meestal een gestreepte hoofddoek of pruik, zoals ook andere goden droegen, of lotusbloemen op het hoofd. Een god moest er natuurlijk goed uitzien.


Hoewel Canopus, zoals deze god is gaan heten, een Egyptisch verschijnsel is, werd hij vooral in Griekse en Romeinse invloedssferen aanbeden. Grieken en Romeinen waren gefascineerd door de Egyptische cultuur. De vaas-verering kwam op in Canopus, een buitenwijk van de Grieks-geöriënteerde stad Alexandrië. De vaas heeft er zijn naam aan te danken. Daar werden ook losbandige feesten voor de godheid gehouden. De gewone Egyptische man moest er niet veel van hebben.


Ook in Rome en andere Italiaanse steden is Canopus opgedoken. Soms had deze een vrouwenhoofd, dat van Isis. Isis was de vrouw van Osiris. Vandaar.


Klinkt het allemaal wat vreemd? Dat is wel vaker zo met goden, zegt Maarten Raven, conservator van de collectie Egypte van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. "In de loop van generaties ontwikkelen ze zich van het een in het ander en worden ze overgenomen door andere culturen. De Isis-verering bijvoorbeeld was heel wijdverbreid in het Rome van de eerste eeuwen na Christus. De Romeinen hebben uiteindelijk voor het christendom gekozen. Dat heeft alle andere goden weggevaagd. Maar voor hezelfde geld had de sterke Isis-verering gewonnen."


In het Rijksmuseum van Oudheden hebben ze een heel mooi exemplaar van een Canopus staan, een bruikleen van het Koninklijk Huis. Raven: "Onze koningin Anna Paulowna heeft die een keer gekregen van de paus. Een merkwaardig, heidens cadeau voor een paus."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden