De Utrechter die paus werd

biografie | interview | De enige 'Nederlander' die ooit paus werd kwam uit Utrecht. Bijna niemand kent hem meer. Zijn biograaf Twan Geurts hoopt Adrianus VI uit de schaduw te halen.

De ene bekende Utrechter is de andere niet. Anton Geesink kreeg bij leven al een standbeeld in de stad. Maar een andere beroemde zoon van de stad, paus Adrianus VI, kreeg pas vorig jaar - bijna vijfhonderd jaar na zijn dood - een standbeeld. En niet zonder slag of stoot. "Ik heb begrepen dat de beeldhouwer Adrianus eerst op z'n kop wilde neerzetten", zegt biograaf Twan Geurts als hij voor het bronzen beeld staat dat zich midden in het centrum van Utrecht bevindt. "Maar dat vonden de opdrachtgevers toch iets te gek." Nu staat de paus rechtop, met zijn ogen dicht, op een soort van houten stellage. Geurts gaat op zoek naar de bijbehorende plaquette. Uiteindelijk vindt hij een kleine aanduiding op een stoeptegel. Het merendeel van de passanten zal waarschijnlijk niet gauw doorhebben wie hier zo rustig op zijn sokkel staat.


Maar goed, na al die eeuwen is er dan een waardig en treffend standbeeld voor Adrianus, in 1459 geboren in Utrecht maar nooit echt gevierd in zijn geboortestad. "Na zijn dood werd hij even vereerd als een heilige. Daarna kwam de Reformatie over Utrecht en bleef het heel lang stil", zegt Geurts.


Zelf stuitte hij min of meer toevallig op Adrianus VI toen hij meewerkte aan de plannen om van Utrecht culturele hoofdstad van Europa te maken. "Ik ben in dat leven gedoken en dacht: dit lijkt een filmscenario. De zoon van een ambachtsman uit Utrecht schopt het in Rome tot paus. Er zijn enkele clichés over Adrianus: hij was oud, hij heeft er niks van gebakken en hij is op het laatst vergiftigd. Een mislukte paus, zogezegd. Ik wilde kijken of het klopte."


Ruim vijf jaar werkte Twan Geurts (66) aan 'De Nederlandse paus'. Hij deed uitgebreid bronnenonderzoek en reisde Adrianus achterna van Utrecht naar Leuven en van Spanje naar Rome. De titel van de biografie was nog wel een probleem. Nederland als land bestond eind vijftiende eeuw niet en Utrecht maakte deel uit van het Heilige Roomse Rijk, dat je de voorloper van het huidige Duitsland zou kunnen noemen. Hoezo Nederlandse paus? "Je kunt geen bijvoeglijk naamwoord vinden dat tegelijk voor hier en voor Vlaanderen op gaat. Dan kom je op zoiets als de 'Lagelandse paus'. Voor de helderheid is het beter zo: als je de winkel binnen loopt en je ziet 'De Nederlandse paus' liggen, dan weet je meteen dat het over Adrianus gaat."


We lopen weg van het standbeeld van Adrianus en gaan Paushuize in. Adrianus liet dit monumentale pand aan een van de grachten van Utrecht in 1517 bouwen om er te gaan wonen als zijn werk voor keizer Karel V in Spanje erop zat. Hij heeft er nooit gewoond. Nu is het eigendom van de provincie Utrecht die het onder meer voor recepties gebruikt. Ook kun je er trouwen. Geurts laat de Adrianus Salon zien waar grote schilderijen hangen met scènes uit het leven van de Utrechtse paus. Ze werden eind achttiende eeuw gemaakt door een zekere Dionys van Nijmegen. Ook met deze schilderijen is iets aan de hand. Geurts: "De meeste taferelen kloppen niet. Kijk hier krijgt Adrianus zogenaamd de kardinaalshoed uit handen van paus Leo X, maar in werkelijkheid heeft hij die in Spanje van een gezant gekregen. En zo kan ik nog wel even doorgaan." Geurts zegt niet per se uit te zijn op rehabilitatie van Adrianus, maar hij wil wel met zijn biografie - die bij vlagen leest als een spannend jongensboek - lacunes in de kennis over de Utrechtse paus aanvullen. En dan met name over zijn Spaanse jaren.


Compromiskandidaat


Karel V, keizer van het Heilige Roomse Rijk, die hij aan het hof van Mechelen had helpen opvoeden, benoemt hem in 1515 tot zijn gezant in Spanje en in 1520 zelfs tot gouverneur van dit land. Het blijkt een misrekening. De Spaanse edelen voelen zich op het tweede plan gezet en steden als Segovia en Toledo komen al snel in opstand tegen de keizer en dus tegen Adrianus. Geurts stuitte bij zijn research op documenten en correspondenties die tot nu toe bij het grote publiek onbekend waren. "Daaruit heb ik geleerd dat hij het daar goed gedaan heeft. Hij stond natuurlijk voor een hele moeilijke taak. In ben in Valladolid geweest en in Villalar waar de finale veldslag plaatsvond. Daar hebben ze Adrianus hoog zitten. Hij zocht steeds de dialoog, al heeft hij de burgeroorlog niet kunnen voorkomen. In Vitoria, de Baskische stad waar hij een aantal maanden woonde, hebben ze zelfs een brede allee naar hem genoemd."


Hoe anders ligt dat in Rome. Hij is zelf in Spanje als de negenendertig kardinalen in de Sixtijnse Kapel hem op 9 januari 1522 daar onverwacht tot paus kiezen. Het Europa van die tijd is verscheurd door de rivaliteit tussen de Duitse keizer Karel V en de Frans koning Frans I. De politieke verdeeldheid in het College van kardinalen is hierdoor groot. Adrianus, die bekend staat als een vroom man, is de compromiskandidaat. De Romeinen zijn verbijsterd. Ze zien hem als een vreemde barbaar, een Vlaming 'die niemand heeft gezien en van wie niemand heeft gehoord.' Geurts: "Die Romeinen lagen nog lekker in de zon na te genieten van het uitbundige pontificaat van Medici-paus Leo X en dan wordt hij opgevolgd door zo'n onbekende asceet uit het noorden."


Adrianus staat als paus voor drie grote problemen. Allereerst is daar Maarten Luther die nog maar een paar jaar daarvoor in opstand is gekomen tegen Rome. Dan moet de Utrechtse paus de Europese vorsten zover krijgen om tegen de Turken te vechten die Rhodos belegeren. En tenslotte is er het pauselijk hof dat zowel financieel als moreel op de rand van de afgrond staat. "Het is allemaal niet gelukt", geeft Geurts toe. "Om Luther voor de kerk te behouden kwam hij reddeloos te laat. Adrianus heeft nog de hulp van zijn vriend Desiderius Erasmus ingeroepen. Hij heeft waarschijnlijk gedacht: als Erasmus, zo ongeveer de grootste denker in het Europa van zijn tijd, zich tegen Luther keert, dan heb ik misschien nog een kans. Maar Erasmus durfde niet. Verder wilden de Europese vorsten absoluut niet naar hem luisteren. Rhodos ging verloren."


Pest


Adrianus begint in Rome met een achterstand. Hierdoor verloopt de hervorming van het pauselijk hof moeizaam. "Eigenlijk was hij voor zijn aankomst al afgemaakt. Daarbij komt dat het hem negen maanden kostte om vanuit Spanje in Rome te komen en toen hij er eenmaal was brak bijna gelijk de pest uit waardoor hij weinig kon doen. Bovendien paste zijn sobere levensstijl niet bij het Rome van de Renaissance."


Uiteindelijk raakt Adrianus steeds meer geïsoleerd en sterft hij gedesillusioneerd. De Romeinen zijn blij dat ze van hem af zijn en gaan in feestelijke optocht naar het huis van zijn lijfarts. Ze bevestigen een krans aan zijn huis met de tekst Liberatori patriae, 'voor de bevrijder van het vaderland'.


Het vermoeden dat Adrianus zou zijn vergiftigd, is nooit verstomd. Geurts liet een aantal forensisch geneeskundigen naar deze kwestie kijken. Zij sluiten vergiftiging niet uit, maar achten streptokokkeninfectie of malaria waarschijnlijker. Een hoogleraar infectieziekten vermoedt dat een bloedvergiftiging als gevolg van nierbekkenontsteking de doodsoorzaak is. Geurts sluit zich daarbij aan. Hij zou graag zien dat het praalgraf van Adrianus, in de Santa Maria dell'Anima te Rome, zou worden opengemaakt om aan alle onduidelijkheid een einde te maken. Een stukje kies of bot van de ongelukkige paus is al voldoende.


Het verhaal van Adrianus is volgens zijn biograaf een beetje dat van de goede man, op de goede plaats, maar op het verkeerde moment. "Op zijn graf staat niet voor niets 'Ach, wat hangt er veel van af in welke tijd ook de beste man zijn werk verricht.' Hij wordt de eerste paus van de Contrareformatie genoemd, hoewel dat woord in zijn tijd nog niet in gebruik was. Paus Franciscus liet vlak na zijn benoeming weten overwogen te hebben de naam Adrianus aan te nemen. Kennelijk is de herinnering aan die Nederlandse paus als vroege hervormer een beetje blijven hangen, in ieder geval bij de huidige paus."


Al met al blijft Adrianus een tragische figuur. Vreemdeling in Rome en uiteindelijk onbekend en in zekere zin onbemind in Utrecht. "Ik zou het zeker geen mislukt leven noemen, maar ik moet toegeven dat er van zijn pausschap niet veel terecht gekomen is. Dat lag aan de barre omstandigheden, maar hij bezat ook niet de tact en de diplomatieke gaven om de Italianen voor zich te winnen. Die Hollandse botheid is hem uiteindelijk toch fataal geworden", concludeert Geurts. De titel van de biografie is dus zo gek nog niet.


Twan Geurts: 'De Nederlandse paus, Adrianus van Utrecht 1459-1523.' Uitgeverij Balans, 320 blz, euro27,50.

'De Nederlandse Paus'

Adrianus wordt in 1459 geboren in Utrecht. In Zwolle doorloopt hij de Latijnse school, al claimt ook Deventer hem als leerling. Hij studeert theologie in Leuven en wordt daar rector van de universiteit. Keizer Maximiliaan vraagt hem als opvoeder van zijn kleinzoon (Karel V). Later wordt hij diens stadhouder in Spanje. Daar komt hij in conflict met de Spaanse steden. In 1522 kiezen de kardinalen hem tot paus. Hij overlijdt in 1523, na een pontificaat van ruim anderhalf jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden