De Uros raken in het nauw

mythisch meer | Verontreiniging van mijnbouw en stedelijke groei rondom het Titicacameer bedreigen de waterkwaliteit. Voor de Uros, het indianenvolk dat er op drijvende eilanden woont, is het vijf voor twaalf.

Voor de Inca's was het Titicacameer wat de oerknal is voor wetenschappers: vanuit hier ontstond volgens hen het universum. De zon, de maan en de sterren werden vanuit het water de hemel in geslingerd. Ook de mens zelf stond op uit dit meer, in de vorm van de voorvaderen Manco Capac en Mama Ocllo. Sindsdien heeft de mens altijd op en rondom het meer geleefd: het bekendste voorbeeld daarvan zijn de Uros, het indianenvolk dat in huizen van riet op drijvende eilanden woont en een bekende toeristische trekpleister van het meer is geworden.


Maar dit mythische bergmeer, dat op 3812 meter hoogte op de grens tussen het huidige Peru en Bolivia ligt en ruim zeven keer zo groot is als het IJsselmeer, heeft de afgelopen decennia steeds meer te maken gekregen met moderne problematiek. Door mijnbouw en groeiende steden is de vervuiling van het meer zo toegenomen dat er op sommige punten gevaarlijk hoge gehaltes arsenicum, lood, chroom en kwik in worden aangetroffen. Waar bij de rivier Ramis het afvalwater van de mijnindustrie het meer instroomt, is het kwikgehalte in het water volgens monitororganisatie PELT (Proyecto Especial Binacional Lago Titicaca) twee keer het maximum toelaatbare.


"Je moet verderop eens kijken bij de afvoerpijpen", zegt de 56-jarige Felix Coila Quispe, die als Uro op een drijvend rieteiland op het meer opgroeide. "Daar zie je het zwarte water zo vanuit het riool het water in spoelen." De steden rondom het meer reinigen hun afvalwater niet, of niet goed. In Puno, een stad van 150.000 inwoners, staat bijvoorbeeld een zuiveringsinstallatie met een capaciteit voor maximaal 40.000 mensen. Dat is merkbaar: langs de boulevard van Puno waar Coila staat om boottochten aan toeristen te verkopen, stijgt een onaangename geur op uit het slib. Vanuit de Boliviaanse stad El Alto, in korte tijd uitgegroeid tot een miljoen inwoners, stromen grote hoeveelheden rioolwater en industrieel afval het meer in. "Desalniettemin drinken wij gewoon het water uit dit meer", zegt hij met een zweem van trots. "Mijn moeder heeft dat haar hele leven gedaan en ze is dit jaar honderd jaar oud geworden."


De drijvende eilanden waarop Coila en zijn familie wonen zijn gemaakt van bies (Schoenoplectus californicus). Deze rietsoort is de belangrijkste grondstof voor de Uros: ze bouwen er eilanden, huizen en boten mee, gebruiken het als brandstof om te koken. Het dieet van de eilanders bestaat grotendeels uit forel en koornaarvis uit het meer - beide exoten, ooit ingevoerd uit respectievelijk Canada en Argentinië.


Dagelijks varen Coila en andere eilanders boten vol toeristen door het nationale park om de drijvende eilanden en hun bewoners te bekijken, waardoor de eilanden een soort Archeon zijn geworden waar de werknemers aan het einde van de dag niet naar huis gaan. Het entreegeld van omgerekend anderhalve euro geeft de Uros de mogelijkheid hun kinderen te laten studeren en moderne luxeproducten te kopen. Vrijwel iedere toer die Nederlandse reisorganisaties in Peru en Bolivia aanbieden, maakt een stop bij het Titicacameer: ook Coila had geregeld Nederlandse toeristen aan boord.


Maar wat hij hen meestal niet vertelt, is hoe sterk hun manier van leven bedreigd wordt. De vervuiling die vanuit rivieren het meer instroomt, komt ieder jaar dichter bij de eilanden, die zo'n vijf kilometer van de baai van Puno af liggen. De vis, het water en het bies: alles gaat stuk aan de vervuiling.


"Hun levensstijl kan zo niet lang meer blijven bestaan," vertelt Victor Hugo Apaza Vargas, vanuit het Peruaanse ministerie van milieu verantwoordelijk voor het deel van het meer waar de Uros wonen. Volgens de ingenieur blijven de Uros vooralsnog beschermd van de vervuiling omdat het bies waarin zij wonen als een natuurlijke afscheiding functioneert. In de vijf jaar die de ingenieur voor het ministerie werkt, maakte hij al geregeld problematische momenten mee. Zoals de plotselinge sterfte van duizenden scrotumkikkers in een zijrivier in oktober vorig jaar. Er is nooit een officiële verklaring voor gegeven, omdat de monsters die zijn genomen volgens Apaza te laat in het laboratorium aankwamen om bruikbaar te zijn. Desondanks vermoedt de ingenieur dat de kikkersterfte werd veroorzaakt door een poging de rivierbedding stroomopwaarts uit te graven, waarbij veel vervuild sediment loskwam. Veel giftige stoffen slaan neer in het sediment, waardoor dit veel sterker is vervuild dan het water.


Aangezien het meer in een kom ligt, bouwt de vervuiling zich op. Intussen begint de situatie zo nijpend te worden dat beide landen de handen ineengeslagen hebben. In januari vorig jaar werd een plan opgesteld om het meer op te schonen, waarvoor 500 miljoen dollar uitgetrokken moet worden. Daarna was het weer lange tijd stil, maar Pedro Pablo Kuczynski, in juli aangetreden als president van Peru, heeft begin november met president Evo Morales van Bolivia afgesproken om de eerste stap in het project te zetten: de aanleg van tien rioolwaterfaciliteiten, wat 63 miljoen dollar zal kosten.


Het blijft onduidelijk waarom niet eerder is begonnen het meer op te schonen. De organisatie PELT onderzoekt het Titicacameer immers al 29 jaar en geregeld waren er protesten van bewoners op en rondom het meer, die zich zorgen maakten dat hun leefomgeving onleefbaar wordt. De zoon van Coila, de 23-jarige Javier Coila Suaña die momenteel verantwoord toerisme studeert in Puno, denkt te weten waarom voorgaande regeringen zich nooit hebben ingezet voor een schoon Titicacameer. "Corruptie", vat hij het samen. "Zo gaat dat in dit land."


Desalniettemin is de jonge Uro hoopvol. Hij beseft dat zijn generatie dit probleem moet bevechten. Daarom studeert hij verantwoord toerisme aan de universiteit van Puno. Hij wil niet meer alleen een act voor de toeristen opvoeren, maar hun het complete verhaal vertellen. Wanneer we in zijn motorbootje terugvaren, loopt de motor vast. Het blijkt plastic te zijn dat in de schroef is gedraaid. Hij trekt het eruit en zegt: "Kijk, dit zegt genoeg."


Javier wil niet meer alleen een act voor de toeristen opvoeren, maar hun het complete verhaal vertellen


Het Peruaanse meer bevat giftige stoffen en er drijft veel plastic afval.


De Uros wonen op drijvende eilanden, gemaakt van riet. foto's eline van nes

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden