De universiteit als publicatiefabriek

Het doel van wetenschappelijke arbeid is geworden: 'productie van publicaties'. Wetenschapper Ruud Abma gruwt ervan.

Zelfplagiaat is de term die is vastgekleefd aan de emeritus hoogleraar economie Peter Nijkamp. Diverse commentatoren, van schrijver Christiaan Weijts tot KNAW-president Hans Clevers, merkten luchtig op dat zij ook wel eens formuleringen hergebruikten als dat zo te pas kwam. Filosoof Ger Groot vindt zelfs dat er niets mis mee is: weinig mensen hebben originele gedachten, en ook grote geesten als Isaiah Berlin herhaalden zichzelf voortdurend (Trouw, 14 januari).

Weer anderen stellen dat zelfplagiaat niet bestaat en dat Nijkamp pas iets te verwijten valt "als de herhalingen omvangrijk en systematisch zouden zijn". Dat laatste wordt nu in opdracht van de VU onderzocht door een commissie.

Het gaat natuurlijk niet om de schuldvraag, maar om de achtergrond van dit alles: het besef dat een lange publicatielijst bijdraagt aan winstkansen binnen de wetenschap. Er wordt al jaren tegen gewaarschuwd. In zijn Jaarrede 2007 zei president Frits van Oostrom van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen KNAW al dat "iemand die dertig artikelen per jaar produceert" geen betere onderzoeker is "dan iemand met drie".

Toch heeft iemand die veel publiceert meer status en betere carrièrekansen. De loopbaan van Nijkamp illustreert dat. De kwaliteitsbeoordeling van wetenschappelijk werk is iets van de langere termijn. Als een artikel in de loop van vijf jaar vaak geciteerd wordt, is het kennelijk van belang in het betreffende wetenschapsgebied. Bestuurders willen daarop niet wachten. In het beste geval kijken ze naar de 'impactfactor' van de tijdschriften waarin iemand publiceert of naar iemands 'H-index'.

Te vrezen valt echter dat het idee van kwaliteit sluipenderwijs is geherdefinieerd als 'productiviteit'. Een wetenschapper die veel publiceert laat zien dat hij of zij productief is, en dat is goed. Voor de betreffende onderzoeker is deze (meestal impliciete) norm een prettige bijkomstigheid: vaak geciteerd worden is immers lastiger voor elkaar te krijgen dan veel publiceren.

Nijkamp zelf stelt (in Ad Valvas, 15 januari) dat veel publiceren een kwestie is van oefenen en organiseren. Een stevige publicatielijst kan gerealiseerd worden "door een uitgekiende keuze van excellente co-auteurs over de hele wereld, door een strakke onderzoeksdiscipline (met werkweken van minimaal 80 uur), en een toegewijde professionele support staf". Vervolgens concludeert Nijkamp: "Er is niets wonderlijks aan de hand met mijn productiviteitsperformance. Ik ben helemaal geen wonderkind, maar ik weet wel heel goed wat onderzoek organiseren betekent."

Excuses
Productiviteitsperformance. In dit woord vloeien de econoom en de bestuurder samen. Het doel van wetenschappelijke arbeid is 'productie van publicaties'. Dat je al doende iets ontdekt of beter begrijpt is mooi meegenomen, maar het is niet de bedoeling dat je wacht met publiceren tot je iets zeker weet of het tot op de bodem hebt uitgezocht. Dat wekt toch de indruk dat je excuses zoekt om niet te voldoen aan de publicatienorm. Die tijd hebben we gehad.

De aloude academische mores zijn sluipenderwijs vervangen door die van de wetenschappelijke ondernemer, die desnoods ook 'halffabricaten' (term van Nijkamp) publiceert. Officieel tellen die voor de productiviteitsperformance niet mee, aldus Nijkamp, dus is het oneerlijk om het gebruik ervan in de eindproducten als laakbare praktijk aan te merken.

Laten we afwachten hoe de onderzoekscommissie-Zwemmer aan de VU hierover gaat oordelen. Intussen beveel ik het door Kees Schuyt geformuleerde motto aan: "Minder schrijven, meer lezen". Want dat is toch waar publicaties voor bedoeld zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden