De ultieme HELD

verering | Het verlangen om een held in hun midden te hebben, zit diep ingebakken in de Amerikaanse cultuur. Over de president als held wordt veelvuldig gedroomd. Donald Trump heeft daar gebruik van gemaakt door zichzelf uitzonderlijke kwaliteiten toe te dichten.

Kijken of niet kijken? Twee dagen voor de beëdiging van Donald Trump als de 45ste president van de VS werd Jennifer Mercieca heen en weer geslingerd tussen afkeer en fascinatie. "Zijn inauguratie is natuurlijk interessant voor mij, als iemand die politieke retorica bestudeert. Ik zou mezelf professioneel verplicht moeten voelen om te kijken", zegt ze over de telefoon vanuit College Station, Texas. "Maar als burger denk ik dat het een vorm van protest kan zijn om niet te kijken. Ik worstel er nog mee."


Er waren meer Amerikanen die het wel of niet aanzetten van de televisie gisteren transformeerden tot een politieke daad. Je kunt er Donald Trump beter mee dwarszitten dan met demonstreren, schreef journalist Bill Scher in The New Republic: "Een massale weigering om naar Trump op tv te kijken, berooft hem van hoge kijkcijfers. En die gebruikt hij telkens om ten onrechte de indruk te wekken dat hij populair is."


Maar voor sommige tegenstanders van Trump was er geen ontsnappen aan. Toen gisteren de eerste avond viel over het Amerika van Donald Trump, moet er door duizenden over hem gedroomd zijn. Want dat doen Amerikanen over hun presidenten, meldde The Atlantic deze week. In door psychologen verzamelde droomcollecties komen ze vaak voor. Om een of andere reden rapporteren meer progressieven dan conservatieven hun dromen, dus de afgelopen jaren speelde vooral Barack Obama de hoofdrol.


Dat was vaak een kleine of grote heldenrol. Hij maakte het ontbijt klaar voor iemand die op reis ging, hij beet Osama bin Laden de vingers af, hij rende onbevreesd langs een rij krokodillen. Trump komt ook in dromen voor - dat zijn vaker nachtmerries.


Jennifer Mercieca heeft bij haar weten nooit over Obama gedroomd. "Maar ik onthoud mijn dromen nooit."


Evengoed begrijpt de onderzoekster aan de Texas A&M universiteit wel waarom de president zijn burgers in de slaap komt bezoeken. De relatie tussen Amerikanen en de president is tamelijk intiem.


"Die inauguratietoespraak is bijvoorbeeld het moment dat één persoon belooft dat hij degene is die onze Grondwet zal verdedigen, die ons zal beschermen tegen geweld uit buiten- of binnenland. En hij belooft dat ook aan de geschiedenis, aan het nageslacht, dat is niet niks!"


Zo is het niet altijd gezien in de VS. Toen het land pas was ontstaan, was de president vooral een uitvoerder van de wil van de volksvertegenwoordiging. In de negentiende eeuw veranderde dat. Mercieca: "De president werd de persoon die het land vertegenwoordigde. Naar het land zelf, maar ook naar het buitenland, terwijl dat formeel het werk is van de minister van buitenlandse zaken.


Sindsdien functioneert de president op een manier die niet strookt met de letter van de wet, maar wel met de geest van het land. Na de Tweede Wereldoorlog zorgden de opkomst van de televisie en de manier waarop de president en de pers samenwerkten om 'nieuws' te produceren, er helemaal voor dat de president in de ogen van het publiek de centrale figuur werd van de overheid. En dat betekent dat je je altijd met hem verbonden weet, of je nu van hem houdt of hem haat."


Winnaars


Die band en dat ontzag voor de president kunnen kinderlijk aandoen, dat beseffen veel Amerikanen ook wel. Ongeveer zoals in 2010, tijdens de ramp met een oliebron in de Golf van Mexico, de elfjarige Malia Obama vroeg of 'pappa' dat gat nu al had dichtgemaakt. Op Twitter krijg je de lachers op je hand als je bij een onnozele klacht de boodschap #ThanksObama zet.


Maar dat ontzag heeft ook serieuze gevolgen: presidenten gaan er naar handelen.


Dat is deels de schuld van een groep historici, die in de vorige eeuw onder aanvoering van Arthur Schlesinger sr. begon met het maken van lijstjes van 'grote presidenten'. Winnaars waren staatslieden die optraden tijdens nationale noodsituaties, zoals Abraham Lincoln, onder wie de Amerikaanse Burgeroorlog begon en eindigde. Verliezers waren presidenten die geen bijzonder stempel op het land drukten en ook niet werden geconfronteerd met grote crises. Die lijst ontsteeg door de media-aandacht al gauw de status van een collectieve, academische beoordeling: hij werd een taakomschrijving.


Volgens Mercieca dwingt dat presidenten in de rol van 'de held van het verhaal': iemand die zijn best doet in moeilijke omstandigheden en aan het eind de wereld een beetje - of een heleboel - heeft veranderd. En je ziet volgens haar dat politici die president willen worden, zich aan die rol aanpassen.


In verhalen heeft de held altijd een of andere last te dragen. Een presidentiële held heeft er zelfs drie, analyseerde ze met een aantal collega's in de bundel 'The Rhetoric of Heroic Expectations'. Hij heeft een 'persoonlijke last', iets waar hij mee te kampen heeft of dat hij heeft moeten overwinnen om zover te komen. Voor Obama was dat bijvoorbeeld het opgroeien zonder zijn vader en het zoeken naar zijn eigen plaats in blank of zwart Amerika.


Een president heeft ook een 'institutionele last': de politieke omstandigheden waarmee hij het moet doen. Die van Obama was de fanatieke tegenstand die hij ondervond van de Republikeinen in het Congres.


En tenslotte is er de 'contextuele last': in wat voor wereld moet de president opereren? Wat is de crisis die moet worden overwonnen? Voor Obama was dat meteen duidelijk: de kredietcrisis die de Amerikaanse economie op zijn grondvesten deed wankelen.


Wantrouwen


Mercieca is nu aan het nadenken over de lasten van Trump. Contextueel is dat de frustratie en polarisatie en het wantrouwen in het land, zegt ze. "Het dateert al van voor zijn opkomst, maar hij heeft er van geprofiteerd, het meer expliciet gemaakt, en dat maakt het moeilijker te beheersen." Institutioneel: "Hij heeft een heel moeizame verhouding met de pers." En persoonlijk: "Ik probeer me voor te stellen hoe het is voor een president om zo met zijn werk te beginnen: minder stemmen dan Clinton, lage populariteitscijfers, al dat wantrouwen over de invloed van Rusland en nu al voorspellingen dat hij wel snel zal worden afgezet. Als je met traditionele ogen naar hem kijkt, denk je: ik snap niet hoe die 's ochtends uit zijn bed komt. Maar hij reageert preies andersom." Trumps aanhangers vinden dat juist mooi. Mercieca: "Hij is de verpersoonlijking van het Amerikaanse gevoel uitzonderlijk te zijn. Hij vertelt ze dat hij heel slim is, dat hij de beste deals kan sluiten, niet politiek correct is, niemand verantwoording schuldig en niet om te kopen. Allemaal dingen die kracht en onafhankelijkheid suggereren, kwaliteiten van een held."


Gemeenschapszin


De heldenrol die elke president nastreeft, leidt elke campagne weer tot grote beloften en dus ook tot teleurstelling. Veel aanhangers van Trump zullen merken dat in hun stadjes waar de industrie al lang vertrokken is, niet zomaar nieuwe fabrieken neerstrijken. Maar na acht jaar Obama hebben ook veel van diens aanhangers een kater. Sommigen stemden daarom juist op Trump. Is het wel goed voor Amerika, die heldenverering?


Mercieca: "Ja, we trappen er telkens weer in. We hebben nu eenmaal wat met helden. Ze horen bij het beeld dat Amerika van zichzelf heeft: een land dat op zijn best is als er een moeilijk doel is dat bereikt moet worden."


Dat levert ook gewone Amerikanen de titel van held op. Militairen die uitgezonden worden, politieagenten die in een gevaarlijke buurt patrouilleren, burgers die een helpende hand uitsteken. Mercieca: "Ik vind het fascinerend hoe we in dit land altijd samenkomen als er een natuurramp is. Er is een overstroming en in een gemeenschap waar mensen nooit met elkaar praten, komen ze dan allemaal en vullen zandzakken en redden mensen en brengen eten, en je ziet opeens een gemeenschapszin die er verder niet is."

Iets engs

Landelijk werkt het ook zo, en daar kan de hoogste held, de president, een hoofdrol in spelen. "We beleven nu een historisch moment van polarisatie en wantrouwen. We zijn een enorm land, we wonen in verschillende staten en districten en steden, er is veel wat ons verdeelt. Als je kijkt wat ons verenigt, dan is dat altijd iets engs van buiten, zoals de aanslagen van 11 september of een of ander groot intern project. Het schijnt dat Trump voor dat laatste nu iets aan het zoeken is."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden