'De uitroeping van de Republiek Indonesië kwam dan ook als een volslagen verrassing'

Hieronder volgt de, enigszins verkorte, toespraak die koningin Beatrix gisteravond hield tijdens het staatsdiner in het presidentieel paleis te Jakarta:

“Mijnheer de President,

Het is voor mijn man, onze zoon en mijzelf een groot genoegen hier vandaag Uw gast te zijn. Wij zijn verheugd dezer dagen een uitgebreid bezoek te kunnen brengen aan het land dat zo'n bijzondere plaats inneemt in de harten van zeer vele Nederlanders. Het is alweer 24 jaar geleden dat mijn ouders ons voorgingen en het eerste Nederlandse staatsbezoek aan Indonesië brachten. Zij bewaren daaraan dierbare herinneringen. Het feit dat wij in Indonesië zijn aangekomen enkele dagen na de 17e augustus, de dag waarop uw land vijftig jaar geleden zijn onafhankelijkheid uitriep, geeft aan dit staatsbezoek een bijzondere dimensie.

Vierhonderd jaar geleden verlieten vier kleine Nederlandse schepen de rede van Texel om koers te zetten naar Indië. Ruim een jaar later kwamen zij aan in Bantam. De bemanningen van deze schepen waren niet de eerste Europeanen die dit land bezochten, maar wel de eerste Nederlanders. Het doel van hun expeditie was het handelsmonopolie van de Portugezen te breken en een aandeel te krijgen in de toen al bloeiende en winstgevende handel in oosterse specerijen.

Deze indrukwekkende tocht onder leiding van Cornelis Houtman neemt in de Nederlandse geschiedschrijving een belangrijke plaats in. Vanuit Nederlands perspectief bezien was dit immers het begin van een eeuwenlange presentie in Azië, die van grote invloed is geweest op het leven in Nederland. Ook vanuit Indonesisch gezichtspunt is deze gebeurtenis van belang, al was de Europese aanwezigheid slechts één hoofdstuk in het eeuwenoude verhaal van de geschiedenis van uw land.

De Europeanen vonden in Azië een oude en hoogontwikkelde beschaving, die hen vervulde met ontzag en verbazing. Dit gold ook voor de Nederlanders, die in Indonesië niet alleen een overweldigend mooie natuur aantroffen met vlakten en bergen, ongekende geuren en geluiden en ontelbare schakeringen van groen, maar ook een hoog peil van culturele, maatschappelijke en economische ontwikkeling. De Indonesische beschaving had zich gevormd in een langdurig proces en door de eeuwen heen elementen van verschillende culturen opgenomen. Haar onmiskenbare hoogtepunten zijn de majestueuze Borobudur en de Prambanan. Zij hebben een onaantastbare reputatie onder de vermaardste bouwwerken van de wereld.

Het is niet verwonderlijk dat twee bemanningsleden van Cornelis Houtman zo door uw land werden betoverd dat zij op Bali deserteerden, alwaar de vorst deze twee vreemde schepselen met vreugde opnam in zijn curiositeitenverzameling. De andere Nederlanders bleven trouw aan het doel waarvoor zij gekomen waren, de handel. Zij vonden al gauw bevestiging van hun vermoeden dat Azië Europa meer te bieden had dan omgekeerd. Uit de eerste handelscontacten groeide het omvangrijk netwerk van de Verenigde Oostindische Compagnie, dat daarna de aanzet werd tot een langdurige Nederlandse overheersing. Wij spraken toen over uw land als Nederlands-Indië. De vestiging van een effectief gezag in de loop van de 19e eeuw over de hele archipel ging overigens niet zonder strijd. Ook moeten de ontsluiting en economische exploitatie van deze gebieden harde gevolgen met zich hebben meegebracht voor de Indonesiërs van toen. Wel won geleidelijk het inzicht veld dat Nederland zich niet kon beperken tot het streven naar materieel gewin, maar zich daarnaast verantwoordelijk diende te voelen voor het wel en wee van de bevolking, en zich moest toeleggen op de zorg voor sociale, medische en onderwijsvoorzieningen.

Zo ontstond in ons land de overtuiging dat het Nederlands koloniaal bestuur goed was voor beide partijen. Die opvatting leefde zo sterk dat er weinig aandacht bestond voor de kracht van het verlangen naar onafhankelijkheid dat voor de oorlog sterk opkwam bij de Indonesische bevolking. Slechts enkelen onderkenden de betekenis daarvan en spraken zich daarover uit. Zij vonden echter vrijwel geen gehoor. Omdat tijdens de oorlog onze contacten geheel verbroken waren, kwam de uitroeping van de Republiek Indonesië op 17 augustus 1945 dan ook als een volslagen verrassing.

De eerste reactie van Nederland hierop was afwijzend. Wel erkende de Nederlandse regering in Londen al dat de relatie tussen Nederland en Nederlands-Indië na de oorlog een andere zou moeten zijn dan ze daarvóór geweest was. Mijn grootmoeder, Koningin Wilhelmina, verwoordde dit reeds in haar rede van 7 december 1942. Over de richting was men het eens, maar de meningsverschillen over de praktische uitwerking daarvan bleken zeer groot. Nederland was aanvankelijk niet bereid het Indonesisch streven naar volledige en onmiddellijke onafhankelijkheid te accepteren. De scheiding tussen onze landen is daardoor een langdurig proces geworden, dat veel pijn en bittere strijd heeft gekost. Wanneer wij terugblikken op deze tijd, die nu bijna vijftig jaar achter ons ligt, stemt het ons bijzonder droevig dat zovelen in deze strijd zijn omgekomen of er hun leven lang de littekens van hebben moeten dragen.

Toen in 1949 de scheiding tussen onze landen formeel werd bezegeld, zei koningin Juliana: 'Niet langer staan wij gedeeltelijk tegenover elkaar. Wij zijn nu naast elkaar gaan staan, hoezeer ook geschonden en gescheurd en vol van de littekens van wrok en spijt. Het is een voorrecht deze daad van overdracht der souvereiniteit te verrichten, tegenover de geschiedenis, of beter gezegd voor het aangezicht Gods, die weet waarom dit samengaan in vrijheid niet eerder en ook niet later werd bereikt, en die het falen kent der generaties, maar die ook ziet of wij kunnen dienen in het plan voor de gang der mensheid'. Deze woorden van mijn moeder zijn, ondanks het verstrijken der jaren, nog steeds van betekenis. De gebeurtenissen van toen laten ons ook nu niet onberoerd. De kennis van dit verleden en de lessen die wij daaruit hebben geleerd, vormen echter tevens een aanmoediging ons te blijven inspannen voor behoud en verbetering van de goede en bijzondere betrekkingen die nu tussen onze landen bestaan.

De strijd voor de onafhankelijkheid heeft de onderlinge band tussen de volken van deze archipel ongetwijfeld versterkt. De bevolking van dit reusachtige eilandenrijk, dat zo'n grote verscheidenheid aan talen, culturen en godsdiensten kent, leeft nu samen in één verband. Uw wijze traditie van 'musjawarah mufakat' levert een belangrijke bijdrage aan overleg en overeenstemming. Het recht van een ieder in vrijheid de eigen godsdienst te belijden wordt erkend en beleefd. Het respect voor de overtuiging van de medemens en de tolerantie die in uw cultuur zijn ingebed, versterken het streven van uw land om zijn nationale motto 'eenheid in verscheidenheid' werkelijkheid te doen worden.

Deze eensgezindheid heeft het ook mogelijk gemaakt een groei van welvaart en welzijn tot stand te brengen die in de hele wereld indruk heeft gemaakt. In betrekkelijk korte tijd zijn ziekten en armoede teruggedrongen, is de voedselproduktie belangrijk verhoogd en is een imponerend onderwijsstelsel opgebouwd. Met veel zorg is het land ontsloten voor het internationale toerisme, is een hoogwaardige, technologische industrie in het leven geroepen en een geavanceerd communicatiestelsel ontwikkeld. Indonesië verschaft de wereld niet meer alleen grondstoffen, maar is daarnaast een belangrijke leverancier van industriële produkten geworden. Gezien tegen de achtergrond van economische tegenspoed die uw land in de jaren zestig kende, is dit een spectaculaire sociaal-economische transformatie.

Een kenmerk van onze moderne samenleving is dat wij steeds meer weten over wat er in andere landen gebeurt, daar ook steeds meer belangstelling voor hebben en ons daar wederzijds een oordeel over vormen. Hierbij moeten wij respect en begrip hebben voor de verschillen in tradities en gewoonten. Dit betekent echter niet dat wij geen gesprek kunnen aangaan over de fundamentele rechten en waarden die de leden van de wereldgemeenschap hebben vastgelegd. Deze vormen in toenemende mate in de dialoog tussen landen en dus ook tussen Indonesië en Nederland een vanzelfsprekend element.

In Nederland bestaat veel waardering voor Indonesië. Op grond van de behaalde successen heeft uw land internationaal steeds meer aanzien en invloed verworven. Dit blijkt alleen al uit het zeer geslaagde Indonesische voorzitterschap van de beweging der niet-gebonden landen en dat van de Asia-Pacific Economic Co-operation. Ook de leidende rol die uw land in de groep der Asean-landen speelt, is een duidelijk bewijs van de vooraanstaande positie die het in deze regio inneemt. In 1989 werd u de United Nations Population Award toegekend voor de grote bijdrage van uw land in het zoeken naar oplossingen voor het bevolkingsvraagstuk en in 1993 kreeg u de Unesco-prijs voor de ontwikkeling van het onderwijs in Indonesië. Deze belangrijke internationale onderscheidingen tonen aan dat het aanzien van uw land op veel meer berust dan op de grootte van zijn grondgebied en de omvang van zijn economie.

Al bijna een halve eeuw gaan onze beide volken hun eigen weg. Wat gebleven is, is de levende erfenis van een langdurig gedeeld verleden. De talrijke Indonesiërs die nu in Nederland wonen, werken en studeren, zorgen ervoor dat het oude vertrouwde beeld dat wij van uw land hebben, steeds bij de tijd blijft. De sporen van het verleden zijn bij ons echter nog alom aanwezig. Veel Nederlanders zijn in Uw land geboren of hebben er gewoond en houden in hun huizen en steden op vele manieren de herinneringen levend. De wetenschappelijke belangstelling voor Indonesië berust op een zeer lange traditie, die door nieuwe generaties specialisten wordt voortgezet. De Indische belletrie vormt een onlosmakelijk onderdeel van de Nederlandse letterkunde, die zij verrijkte met thema's, beelden en woorden eigen aan déze streken en die zij een bijzondere dimensie gaf door de aandacht voor de mysterieuze krachten die onze schrijvers dit land toedichten. In meer alledaagse zin kunnen wij bovendien vaststellen dat ook de geuren en smaken van de Indische keuken niet meer zijn weg te denken uit de onze. Dit alles draagt er toe bij dat ook de hedendaagse Nederlander geboeid blijft door uw land, sympathie koestert voor uw volk en belang stelt in zijn toekomst.

Enkele dagen geleden, mijnheer de President, herdacht Indonesië het feit dat het vijftig jaar geleden, op 17 augustus, zijn onafhankelijkheid uitriep. Die dag is sindsdien uw nationale feestdag. Wij zijn erkentelijk voor de gelegenheid die u ons biedt hier te gast te zijn op een moment dat bij uitstek geschikt is om namens al mijn landgenoten - 'ver in het oog, maar dichtbij in het hart' - u en het volk van Indonesië onze beste wensen aan te bieden voor een goede en gelukkige toekomst.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden