'De tweede zoon van God'

'Al vocht ik gisteren tegen jullie als een vijand, vandaag zijn jullie een vriend geworden. Al haatten jullie mij gisteren, vandaag kunnen jullie niet heen om de liefde die jullie met mij verbindt en mij met jullie.' Het waren de woorden van Robert Mugabe, op die bijzondere nacht van 17 april 1980, toen de laatste Britse vlag in Afrika werd gestreken.

In het jubelende stadion van Salisbury (het huidige Harare) sprak hij als een waar staatsman: over verzoening, wederopbouw, vergeving en vooral over liefde. Natuurlijk, hij was een fanatiek guerrillastrijder geweest, een terrorist in de ogen van westerse mogendheden, een moordenaar. En bovendien een kleurloze marxist, die Londen en Washington het minst graag aan het hoofd zagen van het nieuwe Zimbabwe. Maar wat viel hij mee. Sterker nog, hij ontpopte zich tot een van de meest veelbelovende staatsmannen van Afrika. Hij was 'de zwarte leider die de sleutel tot de toekomst van zuidelijk Afrika in handen heeft', zo schreven de journalisten David Smith (Reuters) en Colin Simpson (Sunday Times) in 1981 in hun lovende boek 'Mugabe'.

Ze hebben gelijk gekregen, maar niet op de manier die ze voor ogen hadden. Een mens kan veranderen, maar de transformatie van Mugabe de afgelopen jaren is verbijsterend. Van grote verzoener is hij omgezwaaid tot een agressieve, anti-blanke ophitser, die een golf van geweld heeft ontketend in Zimbabwe.

In zijn ogen is het natuurlijk allemaal anders. In zijn ogen redt hij juist zijn volk - en de rest van de Afrikanen - van een samenzwering van de neo-kolonialistische, neo-imperialistische machten in het Westen. In zijn ogen is hij een Messias, of zoals een van zijn ministers zei: 'de tweede zoon van God'.

Robert Gabriel Mugabe werd op 21 februari 1924 geboren in Zvimba, en groeide op in een devoot katholiek gezin. Hij ging naar school bij de jezuïeten, en wilde leraar worden - wat hij ook werd, maar bleef daarnaast studeren en haalde zes universitaire diploma's. Aanvankelijk twijfelde hij over de verenigbaarheid van het christelijk geloof en het marxisme, maar tijdens zijn studie aan de Zuid-Afrikaanse universiteit Fort Hare ontmoette hij vele zwarte nationalisten en werd deze twijfel weggenomen.

Na zijn huwelijk in 1961 met Sally, die hij in Ghana had leren kennen, groeide hij uit tot een van de leiders van de bevrijdingsbeweging Zanu. In 1964 werd hij gevangengezet voor tien jaar, maar na zijn vrijlating ging hij naar Mozambique vanwaaruit hij de harde guerrillastrijd tegen het blanke bewind leidde. Na een lange, bloedige burgeroorlog werd eimbabwe in 1980 onafhankelijk.

Nog los van zijn verrassend verzoenende toon tegenover de blanken, werd Mugabe in zijn beginjaren geprezen om zijn verbeteringen van gezondheidszorg en onderwijs, die ertoe leidden dat 85 procent van de Zimbabwanen nu kan lezen en schrijven - een van de hoogste percentages in Afrika. Maar zijn economische beleid was rampzalig, zijn regering werd steeds corrupter en inhaliger, en Zimbabwe leefde op veel te grote voet - van buitenlandse leningen. Nadat het IMF in 1991 strakke eisen begon te stellen, stortte de economie in. En hoezeer Mugabe ook het IMF de schuld gaf, het volk begon voor het eerst te morren. Om zijn politieke carrière te redden, greep hij met de aankondiging tot onteigening van blanke boerderijen terug naar datgene wat hem groot had gemaakt: de strijd tegen blanken en kolonialen.

Velen noemen hem 'gestoord' en 'krankzinnig', maar Mugabe is een doorgewinterd en sluw leider, die alles op alles zet om volgend jaar opnieuw tot president te worden gekozen. Rechters en journalisten worden met doodsbedreigingen de mond gesnoerd, vorig jaar werden 34 oppositie-aanhangers ('marionetten van de blanken', aldus Mugabe) vermoord en dagelijks worden er mensen mishandeld en gemarteld.

Zijn militante oorlogsveteranen zijn zijn pionnen in de verkiezingsstrijd. Hoewel het niet helemaal duidelijk is of Mugabe zelf nog heer en meester is of dat deze losgeslagen bendes de touwtjes in handen hebben, is hun grootschalige geweld duidelijk bedoeld om te voorkomen dat de oppositie volgend jaar wint. De blanken (nog maar een half procent van de bevolking) mogen hun meest in het oog springende doelwit zijn, in werkelijkheid gaat het om de stemmen van de zwarte Zimbabwanen. Ze worden enerzijds verleid met de belofte van een stukje land, en tegelijkertijd bedreigd en geïntimideerd.

Het grootste probleem voor het Westen, is dat Mugabe tot op zekere hoogte gelijk heeft. Niemand kan ontkennen dat het vruchtbare land in Zimbabwe nog steeds schandelijk ongelijk verdeeld is, en ook delen steeds meer economen zijn opvatting dat het IMF-beleid grote schade heeft aangericht in Afrika. Bovendien krijgt Mugabe deze week tijdens de VN-conferentie tegen Racisme in het Zuid-Afrikaanse Durban steun van vele Afrikaanse en Amerikaanse actiegroepen, die menen dat het tijd wordt dat de voormalige koloniale machten (en VS) schadevergoeding gaan betalen voor kolonialisme en slavernij.

Maar Mugabe mag zichzelf voordoen als de aanvoerder van deze strijd voor gerechtigheid, uiteindelijk gaat het hem maar om één ding: het behoud van de macht. Niet alleen zijn presidentschap staat op het spel, maar ook zijn eigen vrijheid. Hij is doodsbang dat hij Pinochet en Milosevic achterna zal gaan en zal worden aangeklaagd wegens oorlogsmisdaden, vanwege de massaslachting in de regio Matabeleland halverwege de jaren tachtig. Tijdens deze interne machtsstrijd tussen de twee voormalige verzetsbewegingen Zanu en Zapu, doodde Mugabe's Vijfde Brigade naar schatting 10 000 mensen - een misdaad die lange tijd vergeten leek te zijn, maar hem nu weer achtervolgt. Om die reden wil Mugabe tot aan zijn graf blijven regeren, omdat hij niet zijn laatste jaren in de gevangenis wil slijten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden