De twee gezichten van vertrekkend Sinn Féin-leider Gerry Adams

Gerry Adams in 1982, met de Iers-republikeinse journalist Danny Morrison. Beeld EPA

Hij was in de jaren negentig niet van de beeldbuis te slaan. Met zijn volle, donkere baard en forse bril was hij een van de belangrijke gezichten uit het Noord-Ierse conflict. Gerry Adams (69) leidde 35 jaar lang de Ierse nationalisten van Sinn Féin. Dit weekend neemt hij afscheid als partijleider.

Hij is altijd omstreden geweest. Gerry Adams kreeg veel roem voor zijn aandeel in de Noord-Ierse vrede. Als leider van leider van Sinn Féin, de politieke partij die in het conflict vaak als spreekbuis fungeerde van de Ira, wist hij er mede voor te zorgen dat er een einde kwam aan de jarenlange terreurstrijd. Maar aan de andere kant is hem zeker vanuit Britse kant altijd medeplichtigheid aan terreur verweten. "Hij moet wel betrokken zijn geweest bij de Ira, dat kan vrijwel niet anders", zegt zijn biograaf Malachi O'Doherty. Daarom zal zijn erfenis er altijd een zijn met twee gezichten.

Dat er in 1998 ineens een akkoord op tafel lag tussen zoveel gezworen aartsvijanden, beschouwen velen nog steeds als een politiek wonder. Ruim dertig jaar lang vochten het Ierse Republikeinse Leger (Ira) en het Britse leger een bloedige strijd uit die aan meer dan 3500 mensen het leven kostte. De Ira wilde via de gewapende strijd een verenigd Ierland afdwingen, terwijl de Britten 'hun' Noord-Ierland verdedigden.

Sinn Féin fungeerde in die bloedige dagen als politieke vleugel van de Ira. Gerry Adams nam in 1983 de macht over en begon meteen met de hervorming van de beweging. "Het was allemaal vrij ongeorganiseerd in die tijd", zegt zijn goede vriend Martin Ferris. Hij besloot zich onder leiding van Adams aan te sluiten bij de partij en groeide uit tot een van zijn belangrijke adviseurs. Ferris zit nog altijd namens Sinn Féin in het Ierse parlement. "Wat Gerry goed begreep was dat we als beweging draagvlak moest creëren. We hadden een grote achterban nodig die op ons stemde, omdat we daarmee serieus werden genomen", zegt Ferris. Daar waren velen in zijn begintijd huiverig voor. "Ik ook. Ik ben zelf Ira-lid geweest, heb twee keer in de gevangenis gezeten voor wapensmokkel. Ik dacht: hoe groter onze achterban, hoe meer we onze idealen moeten afzwakken."

Maar het lukte Adams om al die verschillende republikeinse - en grotendeels katholieke - facties aan zich te binden. Hij dwong respect af met zijn intelligentie en overtuigingskracht, zegt Ferris. "Hij liet ons het grotere plaatje zien, hoe vredesbesprekingen en een wapenstilstand uiteindelijk meer zouden opleveren op de langere termijn."

Hol van de leeuw

Ferris trok samen met Adams naar Londen, eind jaren negentig, om te onderhandelen met de Britse regering van Tony Blair. "Sinds 1921 was er nooit meer een Sinn Féin-afgevaardigde op 10 Downing Street geweest. We waren in het hol van de leeuw. Maar tijdens die gesprekken merkte ik: ook Blair heeft veel respect voor ons. De Britten wilden een oplossing voor het conflict. Dat Gerry vervolgens de Ira overtuigde om de gewapende strijd te staken, was van ongelooflijk belang", zegt Ferris.

Dat beaamt ook Malachi O'Doherty. Hij schreef 'Gerry Adams: an unauthorised life', een biografie die afgelopen najaar uitkwam. "Dat de Ira een staakt-het-vuren accepteerde is verreweg zijn grootste politieke prestatie geweest. Dat was ongelooflijk na dertig jaar conflict. En vergeet niet: hij nam heel grote risico's. We weten nu dat hij al in 1987 in het geheim gesprekken voerde met de Britten. Als dat toen was uitgekomen hadden Ira-leden hem hoogstwaarschijnlijk geliquideerd."

Sinn Féin-leider Gerry Adams in Belfast bij de kist van de Ira-lid Bobby Sands, die na een hongerstaking overleed in de gevangenis. Gemaskerde Ira-leden vuren saluutschoten af, 1981. Beeld AP

O'Doherty beschrijft in zijn boek hoe de in West-Belfast geboren Adams al op jonge leeftijd indruk maakte. "Al op zijn 24ste bemiddelde hij tussen Britse diplomaten en enkele Ira-leden over een tijdelijke wapenstilstand. Dat geeft wel aan hoeveel respect hij wist af te dwingen."

Over dat hij bij zijn eigen achterban op het Ierse eiland voor altijd als politieke grootheid gezien zal worden, bestaat geen twijfel. Toch kleeft er ook altijd een duistere kant aan Adams. Meerdere malen is hij in het verleden in verband gebracht met Ira-lidmaatschap. Ook is hij al eens gearresteerd voor het opdracht geven van de moord op Jean McConville, een Noord-Ierse die door de Ira beschuldigd werd van het doorgeven van informatie aan het Britse leger. Hij werd uiteindelijk vrijgelaten wegens gebrek aan bewijs. Ook heeft hij zijn lidmaatschap van de Ira altijd ontkend.

Voor O'Doherty bestaat er geen twijfel, Adams heeft absoluut een belangrijke rol gespeeld binnen de Ierse terreurbeweging. "Alle veiligheidsadviseurs, onderzoekers en journalisten die in zijn verleden hebben gegraven twijfelen niet: hij was een sleutelfiguur binnen de Ira. De reden dat hij dat nooit zal toegeven is dat hij dan alsnog de gevangenis in kan gaan. En het zal zijn reputatie ook ernstig beschadigen. Al zouden veel van zijn tegenstanders dat maar al te graag zien gebeuren."

Het is in Groot-Brittannië niet lang zoeken naar vijanden van de Sinn Féin-leider. Zeker niet onder nabestaanden van eerdere Ira-aanslagen. Het is haast niet meer voor te stellen, maar in de jaren zeventig, tachtig en negentig was een Ira-bom op Britse bodem soms wel wekelijkse kost. Vaak gericht op Britse militairen of politieagenten, maar er vielen ook regelmatig burgerslachtoffers.

21 doden

De Ira-aanslag met de meeste burgerslachtoffers vond plaats in 1974. Op 21 november gingen in Birmingham vlak na elkaar in twee pubs grote explosieven af. Het kostte aan 21 mensen het leven en er vielen zeker 160 gewonden.

Ook de toen 18-jarige Maxine Hambleton kwam om. Ze was net terug van een jaar druivenplukken in de Franse champagnestreek om haar Frans bij te spijkeren, vertelt haar nu 55-jarige zus Julie. "Ik was thuis met mijn moeder toen op televisie de lopende programmering werd onderbroken. Breaking news uit Birmingham, er waren ontploffingen. 'Stelletje klootzakken', zei mijn moeder nog. Die nacht hoorden we dat Maxine een van de slachtoffers was."

Julie strijdt samen met andere nabestaanden van de aanslag nog altijd voor gerechtigheid. De daders zijn namelijk nooit gepakt. En juist iemand als Gerry Adams moet meer weten over wie de bommen geplaatst hebben, denkt ze. "Dat kan niet anders. Als je zo lang de leider bent geweest van de politieke vleugel van de Ira. Als je bedenkt dat hij alle begrafenissen bezocht van omgekomen Ira-strijders. Natuurlijk weet hij meer."

Ze walgt nog altijd als ze hem op tv ziet. "Ik weet niet hoe snel ik weg moet zappen. Hij is het tegenovergestelde van een vredesstichter. Hij heeft nooit iets voor de slachtoffers gedaan. Dat maakt mij zo boos. En hij heeft zo veel jaren de tijd gehad om dat te veranderen, om alsnog te laten zien dat er ergens iets goeds in hem zit. Wat ik tegen hem zou willen zeggen? Toon eens wat ballen en doe wat juist is."

Toch gaat zijn boezemvriend Ferris daar niet in mee. Hij vindt dat Adams ten onrechte wordt afgeschilderd als medeverantwoordelijk voor terrorisme. "De Britse media zijn altijd vijandig tegen hem geweest. Daardoor is hij de man op wie alle woede zich richt. Ik begrijp dat de nabestaanden in Birmingham boos zijn, gefrustreerd. Maar vergeet niet dat er evenzoveel woede en verdriet is bij omgekomen onschuldige burgers aan onze kant." De wond van de bloedige strijd is nog lang niet op alle plekken geheeld.

Met het afscheid van Adams verdwijnt wel de laatste hoofdrolspeler uit die tijd van het toneel. Hij zal worden opgevolgd door Mary Lou McDonald (48), waarmee de partij voor het eerst een vrouw aan de top krijgt. Iemand die het beladen verleden niet met zich meedraagt en geen Ira-verleden heeft.

"Het wordt het moment voor Sinn Féin om zichzelf opnieuw uit te vinden. Andere Ierse partijen wilden nooit een coalitie aangaan met het linkse Sinn Féin, vanwege hun verleden. Als McDonald daar afstand van neemt, kan het misschien uitgroeien tot een partij die ook in Ierland meer geaccepteerd zal worden", zegt biograaf O'Doherty. Al zal dat nog best een aantal jaren kunnen duren, denkt hij. De geest van Adams is na 35 jaar leiderschap niet zo maar verdwenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden