De tv-kampioen der lage landen

Met een speciaal programma, uiteraard geproduceerd door Joop van den Ende, viert de commerciële zender RTL 4 dit weekeinde het eerste lustrum. Ongetwijfeld zal er champagne geschonken worden in het groothertogdom. Maar of het bijgeleverde geluid afkomstig is van het kraken der borrelnootjes of het knarsen der tanden staat nog te bezien. In de afgelopen weken waren de gebeurtenissen aan het front van de publieke en commerciële omroep dermate snel, verrassend en versluierd, dat niemand weet of RTL eigenlijk nog wel iets te vieren heeft.

De spil waar alles om draait is Joop van den Ende, amusementsindustrieel te Aalsmeer, maar ook te Duitsland en te Luxemburg, exporteur tot in de verste uithoeken. Zal hij zich geheel bekeren tot de op te richten commerciële omroep van Veronica in Nederland en tevens bereid blijken tot vergaande afspraken met de publieke omroep? En wat zal dat betekenen voor RTL 4, dat aan Van den Ende de kurk heeft om op te drijven? Trouwens, kan de publieke omroep hier dat soort afspraken met een commercieel station en met één producent eigenlijk wel maken?

Voor de buitenstaanders bij het overleg heerst op alle fronten verwarring. Pas over een dag of tien zal per persconferentie zekerheid en duidelijkheid worden verschaft.

Het is een veelomvattende materie geworden, waarin alles met alles te maken heeft: commercie, publieke omroep, wat zegt de Mediawet, wat zegt de wet op de economische mededinging en wat zegt het verenigingsrecht? Mogen de omroepen, die alle verenigingen zijn en de daarbij behorende min of meer democratische verantwoordelijkheden hebben, achter gesloten deuren de tot dusver gelekte of aangeduide vergaande afspraken maken? En dan nog: met wie maken ze die afspraken eigenlijk?

Dit voorjaar werd bekend dat Joop van den Ende en John de Mol, de grootste twee tv-producenten van het land, tot samenwerking hadden besloten. Daartoe was het bedrijf Endemol opgericht. Maar dit was een heel speciaal bedrijf: het was alleen bedoeld om mee te opereren op de internationale markt. Voor de Nederlandse afnemers bleven er twee gescheiden producenten bestaan, die elk met hun eigen programmapakket zaken zouden doen met de Nederlandse omroepen.

Sinds André van der Louw als voorzitter van de NOS een tipje van de sluier oplichtte, door te zeggen dat de betrokken omroepen, de publieke en de commerciële in oprichting van Veronica, bereid waren tot het maken van afspraken, wordt als belangrijkste partner voor het produceren van programma's steeds gesproken over Endemol. Gezien hun relatie tot het buitenland, Luxemburg in dit geval, zou zo'n afspraak ernstige gevolgen hebben voor RTL 4. Dat station heeft nog tot eind volgend jaar een aantrekkelijk contract lopen met Van den Ende. Als die met de nieuwe concurrent in zee gaat en tegelijk hofleverancier wordt van de publieke omroepen, is de toekomst van RTL 4 somber.

Maar betreft het enerzijds (internationaal en dus ook voor RTL 4) Endemol en anderzijds (voor Nederland) Van den Ende en De Mol, dan is er een heel andere situatie. Zoiets zou verklaren, waarom RTL 4 afgelopen week nog geen zweetdruppeltje liet en rustig zei te wachten op de afloop van hun besprekingen met, weer, Endemol.

Het hoeft geen betoog wie daarbij de troeven in handen heeft en uiteindelijk met een gedegen verdeel en heers-politiek, als nu werkelijk onaantastbare tv-kampioen der lage landen, uit de bus kan komen.

Het zou zeer wel passen in het soort drama van Van den Ende, waarin het happy end altijd een belangrijke rol speelt. Immers, vijf jaar geleden, begin oktober 1989, de data die dit weekeinde herdacht worden met zang en dans, stond Joop van den Ende voor een debacle. Zij onderneming TV-10, waarin hij al zijn sterren had ondergebracht, bleek toen te struikelen over een onhandig detail: gebrek aan kennis van de wet. De Hilversumse omroepen hadden zich toen al van hem afgekeerd vanwege zijn verraad met zijn eigen commerciële zender, waar hij al die sterren en programma's die in Hilversum groot waren geworden, mee naar toe had genomen.

In arren moede moest Van den Ende in het voorjaar van 1990 wel zijn diensten aanbieden aan RTL-Veronique. Maar, Van den Ende mag die stap als een gang naar Canossa afgeschilderd hebben, een vernedering die hij slechts onderging om zijn bedrijf te redden, het werd wel het begin van zijn nog veel grotere terugkeer. Zo erg stond hij ook weer niet met lege handen en Van den Ende wist dat beter dan wie ook.

De eerste maanden van RTL-Veronique, zoals het toen heette, waren bepaald weinig glorieus. Het aanbod getuigde van amateurisme gekoppeld aan de arrogantie van een schijnbaar groot Luxemburgs kapitaal. In werkelijkheid moesten de sterren van wijlen TV-10 dan ook het Luxemburgse station gaan redden. De lui die, op de dag dat RTL-Veronique wel en TV-10 geen toestemming kreeg om uit te gaan zenden, uit de ramen hingen met uiteraard en wederom champagne, waren bepaald niet de tv-makers aan wie je het opzetten van een succesrijk commercieel station kon overlaten. Wie zich dat beeld nog herinnert, zal moeite hebben gehad de juichende mensen van toen nu nog te herkennen op de tv.

Ze hoorden er wel bij, want dat is ook nog een interessant ingrediënt van alle geruchten van afgelopen week: de Luxemburgse moedermaatschappij van RTL 4, is een zeer voorzichtig, terughoudend, bijna stoffig bedrijf. Dank zij het feit dat het groothertogdom langdurig weigerde om internationale afspraken te ondertekenen over het gebruik van omroepfrequenties, was RTL in staat om buiten de eigen beperkte grenzen te opereren. De moedermaatschappij CLT heeft in eigen landje een monopoliepositie gekregen en een zeer aangenaam belastingklimaat. Maar van een lichte aandrang om opmerkelijke programma's te verspreiden is nooit sprake. Tot een werkelijke expansiepolitiek kwam het dan ook pas, toen buitenlandse investeerders zich ermee gingen bemoeien.

Op het gebied van amusement of cultuur heeft Luxemburg weinig of niets te bieden. Als het Songfestival wordt gehouden, lenen ze doorgaans elders in Europa een aantrekkelijk ogend zangeresje. Charly Gaul, dat was een wielrenner die ondersteund door een ploeg van Nederlandse knechten ooit de Tour de France won, is nog steeds hun bekendste landgenoot. En al is de tijd voorbij dat het Luxemburgs voetbalelftal voor internationale ontmoetingen maar beter niet kon opkomen om aldus de schade beperkt te houden tot een reglementaire 5-0 nederlaag, men kan ook niet beweren dat het land van zijn interessante positie in Europa gebruik heeft gemaakt om zichzelf op de voorgrond te plaatsen.

CLT stelde zich tevreden met mooie winsten uit radio en tv, en werd, pas vele jaren nadat in Nederland iedereen voor de inbraak van RTL had gewaarschuwd, een factor van belang. Met behulp van buitenlands kapitaal, want dan doet het in Luxemburg niet zoveel zeer bij een ongelukje. En vooral met alleen buitenlandse programmamakers en buitenlands talent.

Het deed licht potsierlijk aan toen in 1989 bleek dat RTL met Veronica in zee ging, een zender die een jaar eerder nog door Silvio Berlusconi was afgewezen vanwege het totale gebrek aan idee, mensen en materiaal voor de eisen die aan commerciële televisie worden gesteld. Het was het kapitaaltje van Veronica dat RTL over de streep hielp om het dan ook maar eens in Nederland te proberen, zoals in Frankrijk de uitgeverij Havas de grote financier was en in Duitsland de firma Bertelsmann. Bij het avontuurtje hoort dat er ook niet echt geïnvesteerd werd in programma's en programmamakers. Er ligt altijd nog wel wat filmmateriaal op de plank te Luxemburg en als er aanvullend dan nog maar iets wordt gemaakt dat de vergelijking met 'Hei elei kuckelei' kan doorstaan, dan is het voorlopig al gauw goed. Er werd voornamelijk gehoopt dat zelfs deze wankele basis voldoende soelaas zou bieden aan de Nederlandse reclame, zodat per saldo in Luxemburg nog een leuk, vrijwel belastingvrij kapitaaltje zou verblijven. Dat is CLT ten voeten uit.

Het geluk is met de dommen. Dankzij het tamelijk onbeholpen gebleken avontuur van TV-10, dreigde Van den Ende met zijn dure stal helemaal op een zijspoor te raken. Maar hij viel uiteindelijk met zijn grote publiekstrekkers van de Nederlandse televisie gratis en vanzelf in handen van Luxemburg. Dat werd pas het succes van RTL 4. En van Van den Ende.

Waar RTL zich uiteindelijk dan toch nog op verkeken lijkt te hebben, is de ongehoorde complexiteit van het Nederlandse omroepbestel. Anders gezegd: zoals RTL 4 begon aan de hand van Veronica, zo dreigt het station nu ook gerenoveerd zo niet afgebroken te worden door de hand van Veronica. Zakelijk gezien is het voor Van den Ende, niet alleen als tv-producent maar ook als impressario, aantrekkelijk om de nauwste banden te koesteren met een Nederlandse commerciële omroep en tegelijk ook nog volop werk in de schoot geworpen te krijgen van de publieke omroepen. Zakelijk is het ook interessant om de banden met RTL te behouden en aldus zijn produkten voortdurend elders in Europa onder de aandacht te brengen.

En dan komt dus de vraag weer aan de orde: wie onderhandelt nu met wie? Wie en wat zijn op dit moment Endemol, Van den Ende en De Mol?

Dat is niet duidelijk. Men mag gerust aannemen dat het toch eerder juristen dan tv-makers zijn die dezer dagen hun hoofd breken over de toekomst van de Nederlandse omroep.

Het verhaal wordt nog complexer, want niemand weet of die 'Endemol' wel met 'de Nederlandse omroep' onderhandelt of zelfs maar kan onderhandelen. Duidelijk is alleen dat er twee omroepen zijn, die er om heel verschillende redenen niets van willen weten: de Tros en de VPRO. De Tros om puur zakelijke, het eigen omroepblad betreffende redenen. Nog nooit heeft de Tros zich verzet tegen een opening naar de commercie, jarenlang stond die omroep zelf te springen. Maar nu de zaak radicaal anders gaat lopen, houdt de Tros ineens een pleidooi voor een krachtige pluriforme omroep en voor bescherming van het bestel? De VPRO doet het, naar het lijkt, om hogere redenen: zoals het nu gaat, speel je de hele zaak van de televisie als cultuur-mobiel uit tegen de commercie. Helemaal zeker is dat overigens niet, want in het verleden heeft juist de VPRO ook wel eens ideeën gehad over het uithangen van aantrekkelijke zakken met geld om de discussie over de commercie in de omroep te kunnen beslechten. Maar de VPRO heeft dezer dagen al even weinig commentaar te bieden als de andere omroepen, minus dus de Tros.

De Mediawet stelt aan de omroepen nogal wat eisen, die niet zo maar uitverkocht kunnen worden. Een kartelvorming met Joop van den Ende is uitgesloten volgens de wetten. Maar dat zegt niet alles. De wijzigingen in de Omroep- en later Mediawet zijn vrijwel alle tot stand gekomen vanuit de praktijk van al gemaakte omroepafspraken en andere voldongen feiten, maar niet vanuit een visie op de toekomst van de omroep. Wat dat betreft mag, wat nu achter gesloten deuren gebeurt, gerust beschouwd worden als jurisprudentie.

Vraag is alleen of die LAT-relatie met de commercie, waar nu aan gewerkt wordt, ten goede komt aan het belang van de publieke omroep als basis onder het tv-aanbod. Volgens de plannen zoals die nu bekend zijn geldt zeker dat, als de publieke omroepen verlost zijn van het eeuwige gezeur over hun amusement dat altijd langs Van den Ende loopt en als bovendien de kijkcijferstrijd op basis van afspraken in der minne geschikt kan worden, de publieke omroepen alleen nog aandacht hoeven te hebben voor programma's die voortkomen uit hun wettelijke opdracht. Dat verklaart het overigens nog niet gehoorde enthousiasme - maar als alleen de Tros en de VPRO uitkomen voor hun weerzin, dan ìs er sprake van enthousiasme bij de overige omroepen.

Dezer dagen wordt met groot elan niet één buit verdeeld, er worden meerdere buiten verdeeld:

Gaat het Joop van den Ende of Endemol zo slecht bij RTL 4? Verre van. Is het onaantrekkelijk om met een ineens programmatisch sterk lijkende nieuwe commerciële omroep afspraken te maken? Verre van. Is het een zwaktebod om tegelijk ook weer een deel van de sterren van Van den Ende in Hilversum binnen te halen? Verre van.

Voor de betrokkenen zijn het stuk voor stuk aantrekkelijke hapjes. Iedereen heeft er profijt van, misschien wel tot en met RTL 4, want dat er concurrentie op de Nederlandse markt zou komen, stond ook voor Luxemburg vast. Dan kun je beter deel uit maken van de gevestigde macht en nog een schepje Endemol meenemen, dan van buitenaf blanco het veld betreden.

Zakelijk gezien lijkt de opzet, zoals die zich thans aftekent, bepaald geen avontuur vol risico. Tegelijk is er natuurlijk sprake van anarchie binnen de omroep, waarbij geen identiteiten verdedigd worden maar zakelijke belangen. Wie meent dat, als deze opzet tot stand komt, er volop redenen zijn om dan nu maar helemaal af te zien van elke beschermende constructies voor de publieke omroepen als basis voor een fatsoenlijk tv-aanbod, sterker nog, wie meent dat het automatisme van de omroepbijdrage heeft afgedaan, heeft een reeks goede argumenten aangereikt gekregen. Zoveel is wèl duidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden