De Turkse overwinningsroes

Turkije buit het proces tegen PKK-leider ücalan volledig uit. Niet de Koerden hebben geleden onder de Turken, maar de Turken over de Koerden. En ücalan vertelt wat de Turkse staat graag wil horen. Zit daar wellicht een tactiek achter?

De PKK heeft de oorlog verloren. Leider ücalan vraagt in zijn glazen kooi om vrede en vergiffenis. En de leiding van de Koerdische beweging zegt achter de woorden van ücalan te staan. In gevangenissen hangen PKK'ers de Turkse vlag op hun deuren. Hoe gaat Turkije hierop reageren? Genieten van zijn overwinning of maatregelen nemen om een vierde Koerdische opstand te voorkomen?

In de oorlog tussen het Turkse leger en de PKK zijn volgens officiële cijfers dertigduizend mensen omgekomen. Duizenden zijn invalide geraakt. Verpleegster Yildiz vertelt haar verhaal op het proces, terwijl ücalan aandachtig luistert. ,,We zaten met zijn vieren in de auto, mijn zoontje van tien maanden, mijn vader, ik en mijn man Murat, een officier. Onderweg kuste Murat mijn hand en omhelsde onze zoon. Hij voelde wat er zou gebeuren. We werden aangehouden door een stuk of tien PKK-terroristen. Murat en mijn vader moesten meekomen. Ik begon te gillen dat hij niet moest gaan. 'Maak je geen zorgen, ik kom zo weer terug, schat', zei Murat. Even later kwam mijn vader rennend terug, we hoorden pistoolschoten. Ze hadden Murat en vijf andere mannen gedood.'' In tranen richt Yildiz zich tot ücalan en vraagt: ,,Wat had mijn Murat misdaan? Hij had niets tegen Koerden. Waarom heb je hem laten vermoorden?''

Mensen zoals verpleegster Yildiz mogen in de Turkse media en op het proces tegen ücalan langdurig hun zegje doen. Het Turkse lijden kan niet voldoende worden belicht. De Koerden met dezelfde pijn moeten hun mond houden. Mehmet Timurtas, vader van twee zonen die met de PKK hebben gevochten en om het leven kwamen, vertelt: ,,Acht jaar geleden stierf mijn oudste zoon in de gevangenis aan martelingen. Twee jaar later sneuvelde zijn broer in de bergen. Soms vraag ik me af hoe we dit allemaal kunnen verdragen. Op de tv vertellen nabestaanden van Turkse soldaten over hun lijden. Voor ons lijden heeft niemand interesse. We willen vrede, een eervolle vrede.''

De man, onder wiens leiding in 1984 de oorlog begon, zit nu gevangen. ücalan was bevelhebber van duizenden guerrilla-strijders. Aanvankelijk leverden zij met veel succes strijd. De PKK-leider wilde de Turken tot een gesprek dwingen over autonomie voor het Koerdische gebied. Ook voorspelde ücalan dat jongeren dienst zouden weigeren uit angst voor de oorlog met de Koerden. Zijn voorspellingen kwamen niet uit. Turkije investeerde meer dan ooit in wapens. En de ouders van gesneuvelde soldaten riepen op het graf van hun zonen dat 'martelaren in onze harten niet dood zijn en het land nooit kan worden gedeeld'.

De PKK was de laatste jaren niet meer opgewassen tegen het Turkse leger. Vooral de aanschaf van Israëlische nachtkijkers deed de strijders de das om. In het donker toeslaan was er niet meer bij. De verliezen aan Koerdische kant werden alsmaar groter. Na 1993 liet ücalan het idee van een onafhankelijke Koerdistan en autonomie binnen Turkije varen. Alleen de eis van culturele rechten bleef bestaan. Nu noemt hij zich een aanhanger van het Ataturk-nationalisme. Ataturk, de stichter van de Turkse republiek, zag alleen de niet-moslims als minderheid in Turkije. Verder is iedereen Turks en hoort iedereen Turks te spreken.

Wat nu? De PKK lijkt tot bereid zich over te geven. Hoe zal Turkije hier op inspelen? Alle regeringen hadden immers als motto dat allereerst de terroristen overwonnen moeten worden. Daarna kan pas over culturele rechten worden gesproken. Koerden hoeven ook nu nog niet te rekenen op wat voor rechten dan ook. De jaren zeventig, waarin het gebruik van het woord 'Koerd' taboe was, lijken terug te keren.

Op het proces leggen advocaten van nabestaanden van gesneuvelde soldaten er de nadruk op dat Koerden en Turken één ras zijn. Een van de advocaten overhandigde ücalan een boek, waarin deze theorie wordt bewezen. Een andere advocaat vertelde dat zijn vader slechts Koerdisch sprak, hijzelf Turks én Koerdisch spreekt en dat zijn zoon alleen Turks spreekt. De normale ontwikkeling in zijn ogen.

De militairen die in 1980 een coup pleegden, hanteerden de theorie dat de Turken bij hun trek van Centraal-Azië naar Anatolië in grote groepen waren verdeeld. Een van de groepen liep via besneeuwde bergen. Omdat hun voetstappen in de sneeuw het geluid kirt, kirt teweegbrachten, werden deze mensen Koerd genoemd. Wellicht dat deze theorie weer ingang zal vinden.

Hasan Cemal, journalist en schrijver, verzet zich tegen de huidige ontwikkelingen. Hij schrijft dat er juist nu kans op een duurzame vrede bestaat. ,,Er zijn drie belangrijke oorzaken voor het ontstaan van de Koerdenproblematiek in Turkije. De slechte economische situatie in het gebied, hulp van landen als Griekenland aan terroristen en het ontbreken van democratie. Het is verkeerd om alleen andere landen de schuld te geven voor deze oorlog. Grote werkloosheid en het feit dat mensen niet met hun eigen identiteit mogen leven geeft andere landen de mogelijkheid om te stoken in dit gebied. We moeten niet bang zijn voor meer democratie. Naast democratie moet er ook een reeks investeringen komen in het Zuidoosten van het land. Met democratie en brood op de plank zijn mensen niet ontvankelijk voor het stoken van buitenlandse krachten'', meent Cemal.

Hasan Cemal vertegenwoordigt als linkse journalist een minderheid in Turkije. Uitspraken van president Demirel, die op zeer goede voet staat met de generaals, leggen meer gewicht in de schaal. Demirel vertelt aan leerlingen van een cadettenschool: ,,Europeanen vinden dat we een politieke oplossing voor het probleem moeten zoeken. Wat voor politieke oplossing? In dit land is iedereen gelijk, niemand wordt gediscrimineerd. We zouden van een unitaire staat moeten overstappen op een federatieve staat. Ze noemen voorbeelden als België en Duitsland. Dan zeg ik 'laten we ruilen'. Ik zou wel eens willen zien wat zij zouden doen met onze geografische gegevens. Ons land wordt in stukken gedeeld als we concessies doen aan onze huidige systeem. Als we toegeven aan de druk van buiten en ons systeem veranderen, zal wijlen Ataturk uit zijn graf opstaan en ons met een stok achterna zitten.''

Journalist Kadri Gursel werd met een collega in 1995 door PKK-militanten gevangen genomen en 26 dagen vastgehouden. Hij kreeg toen de gelegenheid de militanten van dichtbij te volgen. Gursel: ,,Ze stonden buiten de realiteit. Ze verzonnen zelf verhalen en maakten van die verhalen legendes en mythe's. De PKK-leiding verzond via de portofoons een bericht dat ze in één nacht duizend soldaten hadden omsingeld en afgemaakt. Vreemd genoeg geloofde alle jongens en meisjes dit soort verhalen. Misschien was het voor hen de enige manier om door te gaan. Ze putten kracht uit dat soort verhalen.''

De grootste mythe voor de PKK'ers was en is nog steeds hun leider ücalan. Het is de vraag of de strijders in de bergen enige informatie hebben over het proces. De PKK-leider zegt dat hij iedereen binnen drie maanden van de bergen naar het platteland kan halen, mits hem deze mogelijkheid wordt gegund en hij zelf in leven mag blijven. Het PKK-bestuur schaart zich achter deze woorden. Maar wat doen de duizenden rebellen in de bergen? Willen ze als simpele burgers door het leven gaan als ücalan dat vraagt? Maar wat ücalan ook zegt en doet, de meeste Koerden zullen hem nog lang als een held beschouwen. ücalan weet dat en probeert te onderhandelen met de Turkse staat.

Op het proces vertelt hij wat de Turkse staat graag wil horen. Hij haalt uit naar Europese landen. Zegt telkens dat hij goed wordt behandeld in Turkije. Slechte behandeling kreeg hij juist in Italië en Griekenland. Koerden moeten onder de Turkse vlag leven en niet komen aan de unitaire staat. Ze moeten zich niet laten gebruiken door landen met een vijandige houding tegenover Turkije.

Merkwaardig genoeg rept hij met geen woord over de Amerikanen die hem in Kenia gevangen lieten nemen en aan Turkije cadeau deden. De Koerdische leider weet hoe groot de invloed van de Verenigde Staten is op Turkije. Hij gokt er op dat de Amerikanen Turkije kunnen dwingen om een democratische oplossing voor de kwestie van de Koerden te vinden. En een dergelijke oplossing kan niet worden bereikt als ücalan de strop krijgt.

Maar de Turken verkeren in een overwinningsroes. De 'Koerdische realiteit' is veranderd in 'het zuidoosten-probleem'. De meesten willen ücalan zien hangen. Er is geen enkele stap te zien in de richting van erkenning van de Koerdische identiteit. Koerden mogen hun kinderen nog steeds geen Koerdische namen geven, onderwijs in het Koerdisch is ondenkbaar, televisiezenders in het Koerdisch zijn streng verboden, etcetera. Drie grote Koerdische opstanden in 75 jaar hebben niets veranderd aan de situatie van de Koerdische minderheid. Misschien is het daarom wachten op een vierde opstand. En een nieuwe ücalan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden