De Turkse muziekwereld

De Turkse muziekwereld pendelt tussen traditie en moderniteit. Een auditief parfum van Turkse hiphop en de baglama.

door Stan Rijven

Met grootschalige culturele manifestaties maakt Turkije zich op voor de toetreding tot de Europese Unie. Tijdens het Strictly Mundial Festival zouden van 21 tot 25 april 3000 professionals uit 100 landen naar muziekmetropool Istanbul afreizen. De toonaangevende wereldmuziekbeurs werd te elfder ure afgeblazen. Toch reisde een Hollands gezantschap van theaterdirecteuren, programmeurs en journalisten naar het New York aan de Bosporus af. Dankzij de Nederlands Turkse stichting Kulsan ging een andere muziekwereld voor hen open. ,,Istanbul telt zo'n 400 muziekcafés, staatsomroep TRT heeft 350 muzikanten in dienst en per dag gaan er in Turkije 3000 baglamas (bij ons saz genoemd) over de toonbank'', zo kregen ze te horen.

Slenterend door Istiklal Cadessi, de Kalverstraat van de Taksim wijk, waait muziek je van alle kanten toe. Weemoedige walsjes en tango's vermengen zich met het melancholisch geluid van de kaval-fluit, iets verderop galmt een arabesk-crooner, even later nemen flarden loungemuziek je mee. Affiches kondigen concerten aan van Peter Gabriel, UB40 en Einstürzende Neubauten. Uit muziekcafés op de eerste etage dwarrelt het indringende snarenspel van de baglama naar beneden. Al spoedig overstemd door Turkse hiphop waarmee een Nike-winkel zich kenbaar maakt. Dit fascinerend auditief parfum symboliseert de soundtrack van hedendaags Turkije, een land dat pendelt tussen traditie en moderniteit. De opmaat ook voor een Turkije, dat eind dit jaar hoopt op toetreding tot de Europese Unie. Over twee weken is het al zover wanneer vanuit Istanbul het Eurovisie Songfestival wordt uitgezonden. Dat alles dankzij zangeres Sertab Erener, die vorig jaar met haar winnende liedje Turkije op de popkaart zette. Toch vormt zij slechts het topje van een muzikale ijsberg die in de Bosporus dobbert. Daar waar Europa en Azië elkaar de hand reiken ontstond vanaf de 9de eeuw een culturele smeltkroes, die vandaag met 17 miljoen inwoners zindert als het New York van een toekomstig Europa. De Byzantijnse, Ottomaanse en moderne geschiedenis verklankt zich in clubs, cafés en de ether.

Het zijn de culturele barometers die de omslag naar een nieuw Turkije markeren. Zo was het gezamelijk optreden van drie zangeressen in theater Besiktas Kültür Merkezi waaraan de Hollandse delegatie direct na aankomst wordt blootgesteld, een unicum. Ze vertolkten Koerdische, Griekse, Armeense en Turkse liederen. ,,Drie jaar geleden onmogelijk'', aldus Riza Okçu, label manager van platenmaatschappij Kalan Records. Het label ontving vorig jaar de Prins Claus Award voor zijn culturele sysiphus arbeid tegen de verdrukking in. ,,Sinds 1992 hebben we 320 albums uitgebracht. Nu doen we dat met de regelmaat van 50 albums per jaar. In Anatolië leven 80 etnische groepen, hun muziek maar ook Armeense, Ottomaanse en hedendaagse muziek als jazz brengen wij uit. Als het maar aan Turkije is gerelateerd.'' Kalan Records bedruipt zich van bestsellers die met 300000 stuks over de toonbank gaan.

Okçu: ,,Twee jaar geleden werd onze licensie ingetrokken wegens ons beleid om ook Koerdische en Armeense muziek uit te brengen. De staat hield onze export naar het buitenland tegen. Er kwamen zoveel protesten dat we binnen een maand de licensie terugkregen. Er zijn inmiddels nieuwe wetten gekomen, want dit land is kandidaat voor de Europese Unie. Er is de laatste drie jaar een hoop veranderd in Turkije.'' Ook Arif Sag, Turkijes grootste baglama-speler kan hierover meepraten. Hij startte in 1981 een eigen muziekschool en studio, maar kan na jaren tegenwerking zijn droom verwezenlijken, het doceren van de breedgeschakeerde volksmuziek: ,,Op de conservatoria heerste de staats ideologie. Tot 1975 onderwezen conservatoria uitsluitend westerse klassieke muziek. Daarna kreeg religieuze muziek meer aandacht, ik ben onafhankelijk. Bovendien is er op de conservatoria geen continuïteit. Bij elke nieuwe minister voor cultuur kwamen er nieuwe directeuren. Ik werk niet commercieel, mijn winst is dat ik mensen uit volksmilieus hun muziek kan teruggeven.'' Ook al was de Turkse staat tegen volksmuziek, de baglama groeide langzamerhand uit tot het nationale instrument.

Sag: ,,Voor alle volken in Ana tolië is de baglama het hoofdinstument van bijna alle minderheidsgroeperingen. Er worden dagelijks 3000 baglamas in heel Turkije verkocht. In Istanbul vind je 380 cafes die elke avond Turkse volksmuziek spelen.''

Club Babylon, gelegen in het hart van de Taksim-wijk, is het Paradiso van Istanbul. In een week traden er de Griekse bard Ross Daly op, de Amerikaanse saxofonist Ricky Ford met improvisaties van Turkse volksmelodieën, de Turkse clarinet-virtuoos Laço Taya met funky crossovers en Slobodan Trkulja. Dit Servisch talent op allerlei blaasinstrumenten verovert vanuit Nederland de wereld. Met zijn band Balkanoplis grossiert hij in acrobatische toeren op doedelzak, kaval en clarinet. Slobodan weet al die instrumenten tot popgenieke wonderen te transformeren waarmee hij zo op het festival Lowlands zou kunnen staan. De volle zaal ging plat voor zijn energieke evenwichtskunst tussen jazz, funk, pop en volksmuziek.

Iets verderop speelde de Amsterdam Klezmer Band in de Shaman Club. Hun eigengereide mix van klezmer, gypsy en jazz zou voor het eerst voor een internationaal publiek gepresenteerd worden. Maar wegens het afblazen van Strictly Mundial laat hun doorbraak nu op zich wachten. Bandleider en saxofonist Job Chajes: ,,Natuurlijk was het een grote teleurstelling voor ons. We hadden kunnen spelen met de Galata Gypsy Band, waarmee we vorig jaar een plaat gemaakt hebben. We laten ons naast klezmer ook inspireren door zigeunermuziek, Turkse, Arabische en Balkan muziek. Onze zanger Alec Kopyt heeft veel op met rembetika. Er bevindt zich hier in Turkije absoluut een soort centrum, dat herkennen wij. Wij spelen het heel anders dan zij, maar er bestaat veel herkenning. De clarinet hebben we gemeen, zij het dat de Europese clarinet van hout is en kleinere toongaten heeft. De Turkse is van metaal.'' Wat het Joodse aandeel betreft: ,,In het Ottomaanse rijk is er altijd een goede verstandhouding geweest tussen Joden en de sultan en het hof, veel muzikanten die aan het hof speelden waren Joods.''

Het album van The Amsterdam Klezmer Band met de Galata Gypsy Band verkoopt goed in Turkije, Chajes: ,, Het bijzondere is dat onze plaat veel in soapseries op tv wordt gebruikt. Er zijn nu al enkele duizenden exemplaren verkocht'', aldus Chajes.

Turkse muziekcultuur

11 mei: Nefret Ceza (Paradiso/ Amsterdam) Turkse hiphop

15 mei: Eurovisie Songfestival

16 mei: Istanbul Vibes (Paradiso/ Amsterdam)

Voor informatie over Istanbul Vibes: hendrik@kulsan.org.

Cd: Amsterdam Klezmer Band en Galata Gypsy Band - 'Katakofti' (Kalan Records- 285)

Istanbul ademt muziek uit al haar poriën, de stad dient zich aan als een metafoor vol toekomstmuziek van een nieuwe Europese cultuur. Daarin is 'urban' de nieuwe noemer als aanduiding voor eenheid in verscheidenheid.

Stichting Kulsan: 'www.kulsansanat.com'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden