De Turken zijn net Bulgaren, alleen een tikkeltje anders

In Bulgarije is het wantrouwen tussen Bulgaren en Turken altijd groot geweest. De spanningen in Joegoslavie hebben dat nog eens versterkt. Maar diezelfde Turken voelen zich in eenmaal in Turkije toch weer een beetje Bulgaars.

In 1453 veroverden de Turken Istanbul op de Griekse Byzantijnen, maar daarvoor hadden ze al grote delen van de Balkan veroverd, waaronder het zuidoosten van Bulgarije. Nazaten van die pioniers wonen in Koerdjali, een belangrijk centrum voor de ongeveer een miljoen Turken in Bulgarije. Bulgaren maken zich sinds jaar en dag zorgen over de loyaliteit van hun Turkse medeburgers. De spanningen over Joegoslavie hebben het onderlinge wantrouwen versterkt, hoewel je niet de indruk krijgt dat beide bevolkingsgroepen op het punt staan elkaar etnisch te zuiveren. Tenslotte was het een Turkse formateur die het laatste Bulgaarse kabinet op poten zette.

Koerdjali is minder Turks dan het busstation van Plovdiv. Tussen de Turken wonen ook talrijke 'import' Bulgaren, zoals in Leeuwarden de 'Hollanders' tussen de Friezen. Het is de enige overeenkomst tussen Leeuwarden en Koerdjali, dat vooral in de Stalintijd zijn laatste stedenschoon heeft verloren. Gruwelijke woonkazernes stemmen treurig, net als de staatsrestaurants.

De leukste attractie is een voetgangersbrug over de rivier, honderden meters lang, opgehangen aan een kabelconstructie. Verwering heeft tussen de planken ruimtes geschapen die niet alleen voor naaldhakken fataal kunnen zijn. Als teveel mensen tegelijk gebruik maken van de brug begint hij, vooral in het midden, vervaarlijk te zwiepen. Stoutmoedigen weerhoudt dat niet ervan er met een fiets over te rijden.

's Avonds valt het gebrek aan stedenschoon door de duisternis minder op. Omdat de horeca sinds de omwenteling geen sluitingstijden meer eerbiedigt is het dan een vrolijke boel. De Turken hebben een uitspanning in het oude hoofdkwartier van de communisten, die onder de nieuwe brave hendriknaam van Bulgaarse socialistische partij nu genoegen moeten nemen met twee kamertjes in een afgetrapt flatgebouw.

Waar vroeger de partijbonzen genoten van gewichtigheid dansen nu de Turken, eten ze kebap, en drinken ze raki, want het drankverbod in de Koran is aan de Turken doorgaans niet besteed. Het verschil in sfeer met de Bulgaren valt meteen op, al is moeilijk duidelijk te maken waarom. Net als de Bulgaren luisteren dezer dagen ook de Turken bij voorkeur naar engelstalige muziek. Meisjes dragen korte rokken, er wordt verwoed gedanst. Maar het is net even anders, de tinten van de kleren zijn donkerder, eentoniger ook. Er wordt wel gezegd dat de Turken het meest klassenloze volk op aarde zijn, het zou wel eens kunnen kloppen.

Ook de Turkse zelfkant zoekt vertier in het voormalige partijgebouw, zoals de prostituee uit Berlijn, want er zijn ook veel Bulgaarse Turken naar Duitsland getrokken, of de vriendelijke alcoholist Omer, volgens zichzelf een Turk, die tot zijn ergernis door de autoriteiten als zigeuner wordt bestempeld, een burger van de derde klasse dus, na de Bulgaren en de Turken, vanwege zijn huidskleur. "Deze rozenkrans bewijst dat ik moslim ben" , zo weerlegt hij die beschuldiging. "En dit glas raki maakt me tot een Turk" .

Omer heeft opvattingen die afwijken van wat bij Turken gebruikelijk is. Zo vindt hij Griekenland leuker, vooral menselijker dan Turkije. Het is alsof de hond zijn liefde betuigt aan de kat. Hij heeft familie in Griekenland, onder de Turkse minderheid daar, die hij onlangs bezocht. Ook de Grieken die hij ontmoette waren zo enthousiast over zijn muziek dat ze vroegen of hij niet wilde blijven. Opvallend voor een Turk is ook zijn liefde voor de voormalige communistische dictator Todor Zjivkov. "Was hij maar geen communist geweest. Hij was beter dan die lui van nu. We hadden werk" .

Juist onder Zjivkov kwam de uitbarsting. In de tweede helft van de jaren tachtig begonnen de autoriteiten een campagne om de Turken te dwingen Bulgaarse namen aan te nemen. In de zomer van 1989 liepen de spanningen zo op dat honderdduizenden Turken vertrokken naar Turkije. Het is nooit echt duidelijk geworden waarom Zjivkov zo optrad, terwijl hij goede persoonlijke betrekkingen had met politieke leiders van Turkije.

Bulgaren noemen twee redenen: de belangstelling die Turkije begin jaren tachtig begon te ontwikkelen voor Turkse minderheden in buurlanden, en een terreurcampagne in het zuiden en oosten van Bulgarije eind jaren zeventig begin jaren tachtig, onder andere een bomaanslag op het station van Plovdiv. Turken zien het anders, volgens hen was het een poging van de communisten om, via een nationalistische campagne, de aandacht af te leiden van de barre economie. Toen al een beetje dus van wat later de Servische leider Slobodan Milosevic tot in het extreme zou doen.

Na de omwenteling kwam er een einde aan de discriminatie. Maar de schade voor de Bulgaarse economie bleef. Er kwamen Turken terug, maar dat waren vooral nietproductieven, mensen die in Bulgarije recht hadden op een pensioen, en die in Turkije geen werk konden vinden. En dus staan in het dorp Encec in de buurt van Koerdjali veel lege huizen, aan de oevers van een schitterend stuwmeer. De mensen die hier een toeristenindustrie zouden kunnen ontwikkelen werken in fabrieken in Turkije. Een goudmijn blijft onbenut.

Nu, ruim drie jaar na de val van Zjivkov, spelen diezelfde Turken een hoofdrol in de Bulgaarse politiek, via hun partij, de 'Beweging voor recht en vrijheid'. Ze hebben maar 24 van de 240 parlementszetels, maar toen in de herfst van het vorige jaar de twee grote partijen, de Unie van democratische krachten en de Bulgaarse socialistische partij er niet in slaagden een nieuw kabinet te vormen, mochten de Turken het proberen. Er kwam een zakenkabinet met een Bulgaarse premier, dat steunt op wisselende meerderheden.

Het is een wonderlijke tegenstelling op het hoofdkwartier van de 'Beweging voor recht en vrijheid' in de hoofdstad Sofia. Terwijl zo'n honderd kilometer verderop, in Bosnie, de barbarij haar orgie houdt heeft professor Ibrahim Tartari het een uurlang ononderbroken over de hoogste beginselen van de menselijkheid, zoals ze tot uiting kwamen in de Franse revolutie maar ook in de strijd van de Nederlanders tegen de Spaanse overheersing. Over de tachtigjarige oorlog weet hij meer dan de gemiddelde Nederlander, want geschiedenis is de hobby van alle Bulgaren, ook de Turkse. Stralend vertelt hij over een congres van de Italiaanse radicale partij, die hij bijwoonde en waarop het ook verheven toeging, over milieu en vrijheid.

Tartari is waarnemend voorzitter van de Beweging voor recht en vrijheid. Het kost moeite hem vanuit zijn hoge sferen neer te dwingen tot de gruwelijke platvloersheid van Bosnie, waar zijn geloofsgenoten eraan gaan. Alles doet hij om de indruk te vermijden dat de Turken niet loyaal zouden staan tegenover de Bulgaarse staat. Ook hij noemt het jaar 1878, toen de Russen het Turkse gezag uit Bulgarije verjoegen, 'de bevrijding'. Vanuit zijn filosofische beschouwingen kan hij dat goed onderbouwen, en alleen God ziet in de harten. Wij zijn allemaal Bulgaren, zo klinkt het in zijn verhaal voortdurend door en hij onderschrijft het gemeenschappelijke standpunt van de hele Bulgaarse politieke wereld, dat Bulgarije buiten de oorlog in Bosnie moet blijven.

Maar waar ligt de loyaliteit van de gewone Turks Bulgaarse burger? "Wij zijn samen allemaal Turken, wij evengoed als jullie" , klinkt het in de bus van Koerdjali naar Istanbul, in een discussie tussen de Turkse bemanning en de Bulgaars Turkse passagiers. Een paar uur later rijdt de bus langs de nu Turkse stad Edirne, waar de Turken in 1913 een onvoorstelbare massamoord pleegden op Bulgaren. Een van de bestuurders maakt daar lachend een opmerking over. De inzittenden reageren met grimmig zwijgen. Het lijkt alsof ze zich ineens toch weer een beetje Bulgaars voelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden