De Turken trachten te doen wat hun overheid nalaat

Dat niet alleen de Turkse bureaucratie maar ook het leger traag is, bleek bij de grote aardbeving van vorig jaar. Duizenden gedupeerden moesten dagenlang wachten op enige vorm van overheidshulp. Daarom ontstonden de burgerinitiatieven; verenigingen voor hulp aan behoeftigen schoten als paddestoelen uit de grond. Nu, een jaar later, willen de Turkse burgerinitiatieven heel Turkije bijstaan in het streven naar meer democratie en meer mensenrechten.

Een smalle straat in de historische wijk Beyoglu in Istanbul. De eigenaar van het artiestencafé heeft de tafels en stoelen buitengezet. De vaste figuranten die decennia lang in slechte Turkse films slecht hebben geacteerd, drinken thee en wachten als seizoenarbeiders op de komst van de man die hen uitkiest voor een filmopname.

In hetzelfde gebouw, een paar verdiepingen hoger, geeft de advocate Mebuse Tekay instructies aan haar secretaresse. Het kleine meisje gaat als een pijl uit de boog koffie zetten. Haar baas is de laatste tijd erg druk met een burgerinitiatief om de huidige Turkse grondwet te veranderen.

Wat er mis is met de huidige grondwet? Tekay: ,,Na de coup in 1980 hebben de junta-leiders een zeer ondemocratische grondwet gemaakt, waarin de belangrijke rol van de generaals in de leiding van het land werd vastgelegd. Er werd toen weliswaar een referendum gehouden over de nieuwe grondwet, maar het was voor het referendum verboden om je negatief te uiten over de voorgestelde grondwet. Mensen werden bang gemaakt. Uiteindelijk stemde 95 procent voor. We vinden dat er nu, twintig jaar na de coup, een nieuwe, democratische grondwet moet komen.'

De initiatiefnemers voor een nieuwe grondwet komen niet met concrete voorstellen voor grondwetswijzigingen. Dat gaat hen te ver. ,,Als we dat doen, betekent het dat we onze eigen mening opleggen aan het volk. We willen dat de nieuwe grondwet de wil van de meerderheid van de mensen die in Turkije leven weerspiegelt', zegt Tekay.

De vraag rijst of Tekay en haar vrienden niet bedrogen uitkomen. Want wie garandeert dat het Turkse volk zit te wachten op meer vrijheden en democratie? Uit alle enquêtes blijkt dat het Turkse volk het meeste vertrouwen heeft in het leger. Tekay is niet zo pessimistisch over een goede afloop. Ze noemt twee voorbeelden, die volgens haar bewijzen dat Turken hunkeren naar democratie. Het eerste voorbeeld is de actie 'een minuut duisternis voor meer openheid' van twee jaar geleden. Tijdens deze actie werden gedurende een paar weken op een vast tijdstip de lichten in huis uitgedaan. De actie was op gang gekomen nadat een Mercedes in botsing was gekomen met een vrachtwagen. In de Mercedes bleken een maffiabaas, een parlementariër en een politiechef te zitten. De botsing bracht de dubieuze relaties aan het licht die vooraanstaande Turken erop onderhielden in de strijd tegen de PKK. Naar schatting twintig miljoen mensen deden aan de actie mee.

Het tweede voorbeeld van Tekay zijn de ontwikkelingen na de grote aardbeving: ,,Duizenden burgers snelden na de aardbeving naar het rampgebied om de slachtoffers de helpende hand toe te steken. Terwijl de overheid, de rode halve maan en het leger traag en log opereerden. Uit een enquête blijkt dat in het gebied maar drie procent van de mensen vertrouwen heeft in de staat en het leger. Terwijl meer dan zestig procent vertrouwen toont in burgerinitiatieven.'

De burgers lopen de laatste jaren weliswaar warm voor burgerinitiatieven, maar de strenge Turkse wetten maken het niet makkelijk te vergaderen of activiteiten te ontplooien. Een recent voorbeeld: de Helsinki Burgers Vereniging, die in 24 landen bestaat en sinds 1994 ook in Istanbul, wilde een zomerschool organiseren over mensenrechten en democratie. In dergelijke gevallen moet eerst een aanvraag worden ingediend bij de overheidsinstantie die gaat over zelfstandige organisaties. Deze instantie maakt een rapport. Vervolgens moet het ministerie van buitenlandse zaken zijn oordeel geven. Beide rapporten komen vervolgens bij het ministerie van binnenlandse zaken. Als een van de schakels geen goedkeuring geeft, wordt het initiatief verboden. Dat gebeurde in het geval van de zomerschool.

Esra Gucluer, projectcoördinatrice bij de Turkse Helsinki Burgers Vereniging: ,,Voor iedere vergadering of activiteit moeten we toestemming vragen bij de overheid. Als de vergadering of de activiteit doorgaat, is de politie er vaak bij om alles vast te leggen. Over al onze werkzaamheden moeten we zulke gedetailleerde informatie verstrekken aan de staat, dat het niet meer leuk is. Ze maken ons het leven zuur.'

Hoewel haar vereniging en menig ander burgerinitiatief zich inzet voor meer democratie in Turkije, gelooft Gucluer niet dat dat tot meer democratie in het land zal leiden. ,,Uiteindelijk heeft alleen het parlement de kracht en de bevoegdheden om meer democratie in Turkije te brengen. Ik ben wel van mening dat het parlement ons zou moeten benaderen om gebruik te maken van onze ervaringen. We werken al jaren voor dit doel en staan ook een stuk dichter bij het volk dan de staat. Maar de huidige overheid werkt liever samen met verenigingen die overal de staatsideologie verkondigen.'

In de oude wijk Sultanahmet staat het bureau van Wald, een vereniging die ijvert voor een beter bestuur op lokaal niveau. Voorzitster Ferzan Yildirim werkt sinds 1993 bij Wald. Terugkijkend op die periode moet ze toegeven dat Turkije op het gebied van democratie en mensenrechten niet veel is opgeschoten. Yildirim: ,,Ik zie dat de militairen de laatste jaren steeds meer grip krijgen op het bestuur van het land. Dit betreur ik. Als het leger zich zou terugtrekken, zouden de burgerpolitici op de een of andere manier de problematiek rond de democratie kunnen oplossen. Maar daar krijgen ze geen gelegenheid voor.

,,Ik voorspel wel dat in verband met de mogelijke toetreding tot de Europese Unie sommige wetten zullen veranderen. Maar of die nieuwe wetten ook zullen worden nageleefd, betwijfel ik. De militairen hebben een uitzonderlijke positie. Zij kunnen het zich veroorloven over dingen te spreken waarover anderen moeten zwijgen. In een dergelijk klimaat heb ik geen rooskleurig beeld van de toekomst. Helaas.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden