'De Tsjetsjenen blazen óns op, niet het Westen'

Russische intellectuelen adoreerden ooit het Westen. Kosovo, en nu Tsjetsjenië zorgden voor een omslag, het Westen krijgt scherpe kritiek. De journalisten Marina en Vladimir Abasjev peilden de stemming in het voormalige militaire bolwerk Perm.

De stad Perm in de Oeral strekt zich uit langs de oostelijke oever van de rivier de Kama. De stad buigt zich, als een gekromde lens, naar het oosten, naar zonsopkomst. Tot 1989 was Perm een gesloten stad; er mochten geen buitenlanders komen. De stad zat vol militaire complexen en geheimen. Het gerucht ging, dat Perm nummer 13 stond op de Amerikaanse lijst van doelen voor een kernaanval. Dit streelde de inwoners: zij speelden op hun manier een rol op het wereldtoneel.

Geïdealiseerd en romantisch, was het beeld van het Westen dat de intelligentsia koesterde vanaf de jaren zestig tot aan de perestroika. Op het Westen (die allesomvattende benaming gold voor Europa én Amerika) vestigde zij - vruchteloos, zo scheen het - de hoop op democratische vrijheid, een open maatschappij, rijkdom, een bloeiende cultuur, kortom, het leven zonder ideologische verboden. Een fictief Europa, als compensatie voor de eigen frustraties. ,,Goodbye America, O, waar ik nooit was'', zong de populaire Russische rockgroep Nautilus Pompilius.

Schrijver Anatolij Korolev verhaalde hoe hij in het begin van de jaren zestig, als scholier in Perm, de ontbrekende nummers van het tijdschrift Amerika opspoorde. Buitengewoon zeldzaam waren die. De gelukkige bezitters van dat tijdschrift waren in de regel telgen van hooggeplaatste partijmedewerkers. Zodra de nieuwe Amerika verscheen nodigden ze elkaar uit, als voor een verjaardagsfeest. Het tijdschrift opende het venster naar een andere wereld. De glanzende bladzijden van Amerika, en daarna de jeans, de eerste elpees van de Beatles en de Stones - het waren niet zozeer díngen, maar veeleer tekens die je inwijdden in een heiligdom.

Vandaag de dag is alles anders. Het Westen is dichterbij. In de straten van Perm hoort niemand meer op van een gesprek in het Engels, Frans of Duits. Perm heeft een stedenband met Louisville, in de staat Kentucky. De universiteit van Perm heeft al jaren banden met Oxford. De vele toeristenbureaus roepen de mensen op kerstmis te gaan vieren in Parijs of een stedentrip te maken in Italië. Mensen lopen langs schuttingen met de affiches van de legendarische rockgroep Nazareth.

Het Westen werd concreet en bereikbaar, maar het wonder geschiedde niet. Onze problemen bleven, en wij alleen kunnen ze oplossen.

Het laatste stormachtige decennium heeft in de houding van Russen ten aanzien van het Westen het een en ander bijgesteld. De euforie maakte plaats voor een zakelijker en deels kritischer houding: de grote mythe over 'ons' Westen vervloog. Dat blijkt uit de hieronder verzamelde meningen en oordelen, opgetekend in gesprekken met vertegenwoordigers van de Permse bovenlaag.

Aleksei Jegorov (leraar) illustreert zijn veranderde houding ten opzichte van het Westen met de affaire rond de Bank of New York (vermeend IMF-geld op geheime rekeningen van mensen in en rond het Kremlin, red.): ,,Dat is hun zaak, zij willen Clinton compromitteren, en wij zitten hier - als vijfde wiel aan de wagen''.

Voor de meerderheid van de Russen was de koude douche, het keerpunt in hun kijk op het Westen, de oorlog in Joegoslavië. De reportages uit Belgrado riepen medelijden met de Serviërs op, die machteloos moesten toezien hoe onomkeerbaar, plaats voor plaats, hun land werd verwoest. En hoewel de meeste Russen de etnische zuiveringen en de willekeur van Milosevic tegenover de Albanezen veroordeelden, riep het herstel van het 'recht', met militaire middelen, in een vreemd land, hevige verontwaardiging op.

,,Zo ga je niet met elkaar om. De VS hebben de Verenigde Naties genegeerd. En die deden op hun beurt alsof het een zaak van de Navo was'', zegt Jegorov. De positie van de VS en Europa laat zien dat de verhalen over mensenrechten retorica zijn, verhalen van wil en macht. De roerende bezorgdheid over de rechten van de Albanezen kon samengaan met geweld op zeer grote schaal. De Kosovo-oorlog wordt nu gebruikt als argument in discussies over de oorlog in Tsjetsjenië.

Als je de twee oorlogen vergelijkt, valt op dat Rusland en het Westen de rolverdeling verschillend bezien. Het Westen identificeert de positie van Rusland met die van de Serviërs, terwijl de Russische intelligentsia Tsjetsjenië in de rol van Milosevic ziet. Het Russische leger is, vanaf hier gezien, niet de agressor: ,,Dit is helemaal geen oorlog. Het is een politieke operatie om de bandietengroepen te liquideren, met behulp van het leger. De overwinning zit in de ontwapening van de bandieten en het voor de rechter brengen van de misdadigers'', aldus Jegorov.

,,Of is wat Amerika met Milosevic deed, voor ons verboden?'', zegt schrijfster Nina Gorlanova. Hier ziet men de Tsjetsjenen als agressors, die Dagestan zijn binnengevallen en de huizen van onschuldige burgers in Moskou en Volgodonsk hebben verwoest.

De huidige Tsjetsjeense oorlog is een van die zeldzame gebeurtenissen in Rusland, waarbij de intelligentsia het in principe eens is met de machthebbers. Daarmee week ze af van haar gebruikelijke missie: die van de onverzoenlijke opponent van de macht. Deze oorlog ziet men als noodzakelijk; er is geen andere uitweg dan vechten. Daarmee ontslaan de mensen de machthebbers niet van de verantwoordelijkheid voor de eerste Tsjetsjeense campagne in 1996.

Journalist Vladimir Vinnitsjenko: ,,Al vanaf het begin was ik tegen die oorlog. Het was waanzin, men had de problemen politiek moeten oplossen. De oorlog was toen het gevolg van een democratische heksenketel, van hetzelfde nationale separatisme dat we in Tatarstan zagen. Maar met Tatarstan is men er op politiek niveau uitgekomen. In Tsjetsjenië trok daarentegen een generaal (Doedajev) aan de touwtjes. En hij gebruikte geweld. De huidige situatie in Tsjetsjenië is het gevolg van vroegere fouten. En er is geen andere uitweg dan geweld met geweld te beantwoorden. Terrorisme, narcotica, de stroom valse dollars - het is als gangreen en vereist amputatie.''

Velen zijn ervan overtuigd dat deze oorlog economisch en politiek voordelig is voor bepaalde krachten in het tegenwoordige Rusland: de almachtige oligarchen. Niemand is trots op de roem van het Russische wapengeschut en het nationale reveille: ,,Het leger is slap, onmachtig en gaat onbehouwen te werk'', aldus Vinnitsjenko. Premier Poetin ontkomt echter aan de kritiek, omdat hij tot nu toe niet gezien wordt als een man die verwikkeld is in smerige politieke zaakjes. Hij is slechts verantwoordelijk voor de huidige 'gedwongen' oorlog.

In de opinie van de intelligentsia over de oorlog zitten nuances. Vrouwen doen in hun beoordeling bijvoorbeeld vaak een beroep op humanitaire principes: ,,Ik ben categorisch tegen elke oorlog, het gaat me aan het hart en ik heb medelijden met iedereen, de Russen én de Tsjetsjenen'', aldus kunstcritica Tatjana Tichonovets. ,,Ze zouden naar elke onderhandeling moeten gaan, gebruik moeten maken van iedere specialistische militaire tactiek, slechts om te voorkomen dat er in een oorlog mensen omkomen. Zo'n oorlog winnen is in principe onmogelijk'', zegt Marina Abramova, assistent professor aan de pedagogische academie.

Een delicate vraag is hoe de Tataarse moslims, die een aanzienlijk deel van de regionale Permse bevolking uitmaken, tegenover de oorlog staan. Chalil' Abubakirov, plaatsvervangend hoofd van het bestuur van het Bardim-district - waar veel Tataren wonen - is ervan overtuigd dat Moskou Tsjetsjenië de vrijheid moet geven. Hij komt publiekelijk voor zijn mening op.

Overigens is het ook in gesprekken met de Russische intelligentsia moeilijk een spoor van het imperialistisch gedachtengoed te vinden. Niemand zegt dat het noodzakelijk is Tsjetsjenië in het Russische rijk te houden. Men heeft het eerder over het gevaar dat wanneer ze Tsjetsjenië 'laten gaan', Rusland een criminele islamitische staat als buurman krijgt.

Het merendeel van de Russen is ontluisterd door de Westerse houding in die kwestie. Het Westen wordt verweten in Joegoslavië en Tsjetsjenië met twee maten te meten. De meningen lopen uiteen van de milde erkenning ,,dat de Westerse humanisten op een dwaalspoor zitten'' (de journalist Vinnitsjenko) tot de besliste beschuldiging: ,,Het Westen doet wat in haar voordeel is, en dat is een zwak Rusland'' (pedagoge Jelena Rjabinina).

Vinnitjsenko ziet zichzelf nog steeds als overtuigd westerling: ,,Ik ben anticommunist, liberaal, mijn familie van beide kanten heeft geleden onder de repressies. Mijn mening over het Westen heeft zich gevormd in de tijd van het eurocommunisme. Ook nu is mijn houding ten opzichte van het Westen niet veranderd, maar ik zie dat de westerse maatstaven vaak niet toepasbaar zijn. Wat Kosovo betreft zaten de Westerse humanisten verkeerd. De genocide van Milosevic is een bewuste overdrijving van het Westen. De reden hiervoor is een ideologische: men associeert Servië met het communistisch regime.''

,,Deze verdraaiing is als vanzelf ook toegepast op Tsjetsjenië. Maar daar hebben we van doen met een militair-feodale democratie met criminele aanleg: bandieten hebben de macht. Onderhandelingen met hen zijn alleen mogelijk vanuit een machtspositie, en die moet je eerst verkrijgen. Het Westen begrijpt de Russisch-Aziatische mentaliteit niet. De gewoonte om elkaar als vijand te zien speelt een rol, al vanaf de Eerste Wereldoorlog met de Duitsers. De angst voor de Russen leeft, zoals in Rusland nog steeds het imperialistisch revanchisme heerst, dat de communisten vandaag de dag nog belijden. Het Westen maakt een fout als het Rusland van zich afduwt, zoals bijvoorbeeld de Franse president Chirac deed. Dat speelt de revanchisten juist in de kaart. Wat zich nu afspeelt is een recidive van de koude oorlog. Als het westen zoveel machtiger is, en zoveel meer ervaren in de democratie, dan zou het een soepeler en verstandiger positie moeten innemen.''

,,Laat het Westen Chadzji Moerat of De gevangene van de Kaukasus van Lev Tolstoj maar eens lezen. Al begrijpen ze er maar 30 procent van - dan wordt alles duidelijk, zoals het al duidelijk was in 1903'', zegt Jegorov. ,,Wat zou Nederland ervan denken, als Friesland zich zou afscheiden?''

,,Dit is een binnenlandse aangelegenheid van Rusland. Het Westen moet zich met z'n eigen problemen bemoeien'', zegt Aïda Burasova, docente aan de pedagogische academie. Natalja Jermelova, onderwijzeres: ,,Ik bemoei me niet met het Westen, alleen met Rusland. De Tsjetsjenen blazen tenslotte ons op, en niet hen.''

Onze gesprekspartners weigeren de operatie in Tsjetsjenië te beschouwen als inmenging in de interne aangelegenheden van de republiek. Jegorov: ,,De Fransen hebben Bokassa onttroond. De VS vernietigen de narcobaronnen ergens in Colombia, terwijl dat toch ver van hun bed is. Maar in Tsjetsjenië, vlak aan onze flank, zijn ook narcobaronnen, en er is slavenhandel. Zou het de Britten niets doen, dat hun landgenoten daar het hoofd is afgehakt? Zij zwijgen omdat ze zelf Ulster hebben.''

Onze intelligentsia heeft kritiek op het Westen, maar van een blijvende vijandigheid is geen sprake. De Russen zien de grote lijn van de problemen met het Westen, en willen het Westen oproepen tot solidariteit in de strijd tegen de groeiende bedreiging van het moslimfundamentalisme. Dat gevaar onderschat Europa, volgens de Russen. ,,De islamitische dreiging is reëel. Zoals het opslokken van Europa door de bewoners van het moslim-continent, waaronder diezelfde Albanezen. De nationalistische krachten worden overal steeds groter'', aldus de schrijver Jegorov.

De Russische intelligentsia wil niet de mythe van het Westen inwisselen voor een schrikbeeld. Maar zij vraagt van het Westen enig begrip voor het feit dat het de Russen eenvoudigweg pijn doet als hun flatgebouwen worden opgeblazen, dat het vreselijk is als ze je kinderen ontvoeren en ondraaglijk om te zien hoe ze de hoofden van gijzelaars afhakken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden