De tsarina die niets voor niets deed

GESCHIEDENIS | Catharina de Grote correspondeerde met Voltaire, steunde Diderot en struinde de Europese kunstveilingen af. Maar de populaire tsarina deed nooit iets voor niets, vertelt de tentoonstelling die zaterdag opent in de Hermitage Amsterdam.

Kijkend naar Rembrandts 'Terugkeer van de Verloren Zoon' tussen de Hollandse meesters in Sint-Petersburg trekt een gelukzalige glimlach over het gelaat van Lisa Renne. "Catharina... ze was waarlijk een buitengewone vrouw", zwijmelt de curator Europese Schilderkunst van het Staatsmuseum Hermitage. Tegen niemand in het bijzonder. Mooi hoor, Rembrandt, van wie 26 werken jaloersmakend in de Russische havenstad hangen. Maar het is de gedachte aan tsarina Catharina II Aleksejevna van Rusland die de curator pas écht in beroering brengt: Catharina de Grote.

Want het was die Catharina die in de tweede helft van de achttiende eeuw een groot deel van die Rembrandts naar Sint-Petersburg haalde voor haar kunstcollectie. Ze zette er de oorspronkelijke Hermitage voor neer, het bijgebouw van het Winterpaleis aan de Neva. Met deze kunstverzameling legde Catharina de basis voor het grootste museum ter wereld, dat inmiddels het hele Winterpaleis in beslag neemt.

Het verzamelen van kunst was één van haar vele hobby's - naast paardrijden, lezen en het behagen van haar twaalf minnaars. "Maar geen enkele daarvan was zomaar een hobby. Alles wat Catharina deed had een doel", zegt Vincent Boele, samensteller van de tentoonstelling rondom Catharina de Grote die aanstaande zaterdag opent in de Hermitage in Amsterdam. Haar pragmatisme is de rode draad in de tentoonstelling, waarin de tsarina wordt uitgelicht in acht haar verschillende gedaantes. Elke gedaante werd zorgvuldig door haar gecultiveerd. Neem 'Catharina de kunstliefhebber'. Het past perfect in het plaatje van de verlichte despoot, maar het was ook een sluw staaltje staatspropaganda.

Op bezoek in de oude Russische hoofdstad, op uitnodiging van de Hermitage, is goed te zien waarom Catharina de Grote nog altijd één van de populairste Romanovs is. Haar paleizen in en rond Sint-Petersburg zijn drukbezochte toeristische attracties. In een klein parkje prijkt het in 1873 opgerichte bronzen standbeeld van Catharina de Grote, waar ze meters uittorent boven haar getrouwen. Aan de overkant bevindt zich de Nationale Bibliotheek van Rusland, met 40 miljoen items één van de grootste ter wereld - gesticht door Catharina de Grote. Met een kleine, maar heel bijzondere afdeling: de complete bibliotheek van Voltaire. Gekocht, inderdaad, door Catharina.

Speelgoedsoldaatjes

Catharina werd in 1729 geboren in het Pruisische Stettin, als prinses Sophia Augusta Frederika von Anhalt, dochter van de vorst van Anhalt-Zerbst. Op haar vijftiende haalde tsarina Elizabeth haar naar Rusland, om daar met het Romanov-neefje Peter III te trouwen en te zorgen voor een erfgenaam. Dat niet-geconsummeerde huwelijk werd geen succes, evenals de korte regeerperiode van Peter III na het overlijden van zijn tante Elizabeth. Peter III werd meer in beslag genomen door zijn speelgoedsoldaatjes en zijn idool Frederick de Grote van Pruisen, dan zijn eigen Russische onderdanen.

In tegenstelling tot haar enigszins labiele man lag Catharina wél goed bij zowel het Russische volk als de adel. Na een half jaar kon ze het niet meer aanzien, met steun van enkele getrouwen stootte ze haar echtgenoot van de troon. Ze plaatste hem onder huisarrest - waarbij hij na enkele weken per ongeluk werd vermoord. De Russische Grootvorstin liet zich op haar 33ste kronen tot keizerin van het Russische rijk, dat zij tot haar dood, 34 jaar later, probeerde om te vormen tot verlichte, Europees georiënteerde wereldmacht.

Ze volgde het voorbeeld van Peter de Grote, die een halve eeuw eerder Sint-Petersburg stichtte aan de Finse golf. Net als hij wilde Catharina aan Europa laten zien dat Rusland geen achterlijk Aziatisch achterland was. Dit benadrukte ze te zwaard: door haar rijk ten koste van het Ottomaanse Rijk uit te breiden, door Polen op te delen, en door als eerste Rus de Krim te bezetten. Maar de tsarina had ook door dat er een sterk staaltje soft power nodig was om Rusland tot gesprekstof te maken in de Europese salons. Kunst was zo'n manier.

Al een jaar na haar troonsbestijging deed ze haar eerste grote aankoop. Een verzameling van 225 schilderijen, met onder anderen Frans Hals, Rembrandt en Rubens, was speciaal verzameld door de Berlijnse koopman Johann Gotzkowski, voor diens keizer Frederick de Grote. Wegens oorlogsschulden moest de Pruisische keizer echter afzien van de koop, waarna Catharina haar slag sloeg. De tweede grote aankoop was de Dresden-collectie: vol schilderijen van Rembrandt, Caravaggio en Rubens. In 1771 kocht Catharina nog meer werk van Rembrandt, Tintoretto, Titiaan, Raphael en Van Dyck. Een grote klapper volgde in 1778 met de Walpole-verzameling: meer dan 200 werken, aangelegd door de Britse premier en kunstverzamelaar Robert Walpole. Zijn in de schulden geraakte kleinzoon moest de boedel verkopen, wat in Engeland tot ophef leidde toen bekend werd dat deze nationale schat in Russische handen zou vallen.

Er is beschreven hoe de tsarina er per se bij wilde zijn als de kisten met kunst werden geopend, die per boot via de Baltische zee over de Neva aankwamen en aanmeerden bij het Winterpaleis. Er ging weleens wat mis: in 1771 verging de tweemaster Vrouw Maria in de Finse Golf, vertrokken uit Amsterdam. Van doeken van onder anderen Metsu, Dou, Potter en Van Ostade was niets meer over toen het scheepswrak in 1999 werd teruggevonden.

Liefhebber, geen kenner

Catharina had geen voorkeur of bepaalde smaak, zegt Lisa Renne. "Ze was liefhebber, geen kenner. Dat gaf ze ook toe in haar brieven, waarin ze zichzelf eerder als 'veelvraat' dan als kunstkenner omschreef. Ze kocht van alles - Frans, Spaans, Italiaans, Hollands. Zelfs werk van Britse schilders, wat in die tijd bijna niemand deed. Catharina kocht bovenal groot in, en dat viel op, in Europa." En daar was het haar nou net om te doen.

"Want het was bovenal politiek en propaganda. Neem die eerste aankoop, van Frederick de Grote. Daarmee wilde ze laten zien dat Rusland wél geld had, terwijl Pruisen dat nodig had. Ze kocht schilderijen terwijl ze oorlog voerde met het Ottomaanse Rijk, puur om te laten zien dat ze tegelijkertijd geld kon uitgeven aan wapens én kunst", zegt Renne.

Een pragmatische kunstliefhebber dus, maar ook iemand die geen troep in huis haalde. Ze leunde slim op getrouwen die wél wisten wat in de mode was. Catharina correspondeerde erover met grootheden uit de verlichting als Friedrich Melchior von Grimm, Diderot en Voltaire. Die hielden samen met haar Hollandse ambassadeur Dmitry Golytsin de Europese kunstmarkt in de gaten. Vooral die laatste sloeg veelvuldig toe op veilingen. Het zorgde ervoor dat de tsarina de kunstverzameling van haar Hermitage uitbouwde tot 4000 schilderijen, 7000 prenten en haar persoonlijke passie: meer dan 10.000 (!) cameeën. Het maakte van de Russische tsarina de grootste kunstverzamelaar van haar tijd.

En daar komt deze week ook wat van naar Amsterdam. Naast een flink aantal cameeën, twintig prenten en het enorme ruiterportret van Catherina de Grote, ook de door haar aangekochte schilderijen van oude meesters als Antoon Van Dyck, Guido Reni en David Teniers. Wat Rembrandt betreft: aan het eind van haar leven had Catharina al een Rembrandt-kamer in haar Hermitage, ver voordat de hype rond de Hollandse meester op gang kwam. Maar die schilderijen houdt de Hermitage nog even achter de hand voor de tentoonstelling 'Hollandse Meesters', die eind 2017 te zien zal zijn in Amsterdam.

Met Voltaire en Diderot schreef ze over nog veel meer dan alleen kunst. De Franse filosoof Diderot rekende het tot zijn levenswerk om alle bestaande kennis onder te brengen in zijn Encyclopedié. Geld verdiende hij daar niet mee, en toen hij in 1765 genoodzaakt was zijn bibliotheek te verkopen zag Catharina haar kans schoon. Niet alleen bood ze meer dan de vraagprijs voor zijn 3000 boeken, ze bepaalde dat de bibliotheek pas na Diderots overlijden naar Rusland gestuurd hoefde te worden. Aangezien Diderot in feite bibliothecaris werd in dienst van de Russische kroon, ontving hij ook een salaris uit de Russische staatskas. Waar het Franse hof een nogal moeizame omgang had met die drammerige verlichtingsfilosofen, werd de Russische Catharina de mecenas van één van de grootste van hen.

En dat haalde natuurlijk de krantenkoppen, in heel Europa. Precies zoals ze voor ogen had gehad. Maar toen Diderot in 1773 naar Sint-Petersburg reisde om de keizerin persoonlijk te bedanken, kwam hij erachter dat Catharina ondanks haar bewondering huiverig was om zijn verlichtingsidealen in de praktijk te brengen. Het afschaffen van lijfeigenschap, om maar eens wat te noemen. Diderot verbleef een half jaar aan het Russische hof. Catharina luisterde vriendelijk naar zijn colleges, maar ze moest de enthousiaste verlichtingsfilosoof meer dan eens afremmen. De werkelijkheid was weerbarstiger dan de theorie. Of, zoals Catharina hem zei: "Jij schrijft op papier, ik, arme keizerin, schrijf op de huid van mijn onderdanen, welke een stuk gevoeliger is."

Voltaire

Helaas is de boekenverzameling van Diderot in de eeuwen na Catharina uiteengevallen, maar die van Voltaire bevindt zich nog wel in zijn geheel in Sint-Petersburg, tot grote spijt van Frankrijk.

Met Voltaire heeft Catharina lang en veel geschreven, ze noemde zichzelf 'zijn discipel'. Toen Voltaire in 1778 overleed, wilde Catharina zijn bibliotheek - 6800 boeken - direct overnemen. Voltaire's nichtje en minnares Madame Denis wilde de boekenverzameling behouden, maar Catharina wist haar te overtuigen. Ze stuurde haar onder andere ontwerpschetsen van een kopie van Voltaire's Chateau de Ferney, dat ze bij haar zomerpaleis wilde bouwen, om de bibliotheek in onder te brengen. Dat chateau is nooit gebouwd, het gerucht gaat dat Catharina vooral de bibliotheek wilde kopen om zo haar eigen brieven niet in Franse handen te laten vallen.

Hoe dan ook, de bibliotheek van Voltaire is nu op afspraak te bezoeken in de Nationale Bibliotheek te Sint-Petersburg. Zittend kijkt Voltaire toe: vanuit een kleine kopie van het beroemde marmeren beeld van Jean-Antoine Houdon dat in de Hermitage staat. De marmeren Voltaire-buste van Marie-Anne Collot is in Amsterdam te zien.

Zou Catharina veel in de boeken van haar idool gelezen hebben? "Vast niet", denkt conservator Natalia Speranskaja, die de collectie van Voltaire beheert. "Ook hier ging het om prestige. Om Frankrijk het nakijken te geven." Achter glas staan duizenden in leer gebonden werken. Bijzonder zijn de aantekeningen van Voltaire in de kantlijn van meer dan 2000 van zijn boeken, soms pagina na pagina. Aantekeningen in de trant van 'Goed idee, slecht uitgewerkt', of 'Niet bepaald originele gedachte'.

Het is fascinerend om in Sint-Petersburg door dit stukje Frans cultureel erfgoed te bladeren. Na driehonderd jaar nog altijd de verdienste van Catharina de Grote, net als dat tegenwoordig het grootste museum ter wereld in Sint-Petersburg huist. De tsarina was iemand die haar harde machtspolitiek fijnzinnig verhulde met een kunstzinnige verlichtingsuitstraling. Kom daar maar eens om, in het Rusland van tegenwoordig.

Catharina de Grootste - Zelfgeslepen Diamant van de Hermitage opent zaterdag 18 juni in de Hermitage Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden