De troost van het hedonisme

Als het niet over de Gay Games is, dan is het wel over siliconenborsten of piercings dat mensen zich opwinden. De toenemende lustbeleving staat in een lange traditie, zegt Herman Pleij. “Nu zelfs de christelijke kerk niet meer lijkt te geloven in de hemelse verrukkingen, neemt het volk het heft in handen en tracteert zichzelf op heel concrete aardse genoegdoeningen”.

HERMAN PLEIJ

Nu de hoogste technologie wordt ingezet om het leven eindeloos te rekken, lijkt het bestaan steeds meer de moeite waard om volledig uit te baten. De moderne lustbeleving, die zowel naar intensiteit als gevarieerdheid lijkt toe te nemen in de westerse wereld, houdt zeker verband met medische innovaties, inclusief de verjongings- en opkalefaterindustrie. Of het nu om nieuwe borsten gaat, verfijnd eten of de juiste zonsondergangen, elke minuut van het aardse bestaan moet leeggeschraapt worden voor genot, behagelijkheid en welbevinden.

Neemt zulk hedonisme nu toe? Op de zeer lange termijn gezien is dat zeker het geval. Het is nu vrijwel onvoorstelbaar dat ooit in de Middeleeuwen velen ervan overtuigd waren, dat het ware leven pas na de dood begon. Het christendom had de tijdelijkheid van het aardse leven met alle pijn, frustratie en verval zin gegeven door te wijzen op de beloningen in het hiernamaals.

Er is in de Middeleeuwen ook een waarlijk stervensverlangen waarneembaar, dat gepaard gaat met een hevige verachting van al het aardse en tijdelijke. Deze walging richt zich allereerst op het eigen lichaam. Volkspredikers gaan tierend tekeer tegen die vuile drekzak, die zich in alle aardse contacten via de zintuigen steeds door de duivel laat verleiden tot de smerigste zonden. Neem nu een ogenschijnlijk beeldschone vrouw: een millimeter onder de oppervlakte van haar huid is niets anders dan slijm, bloed en etter.

Tegenover deze lichaamsvernedering uit de Middeleeuwen staat de huidige verering en verfraaiende verbouwing van dat wat eertijds werd gezien als tijdelijke verpakking van de ziel. De algemeen geaccepteerde lichaamscultuur wordt telkens weer vernieuwd door nieuwe elites die zich willen onderscheiden van het grauw. Zo is het doorgelooide glimbruin van Marbella allang uit de mode en vervangen door het permanente matbruin van iemand, die zijn lichaam het hele jaar door precies datgene weet te geven wat naar de modernste inzichten gezond en beheerst mag heten. Dat men nu nieuwe schokeffecten ter onderscheiding creëert door blote billen in een tuigje te hangen of overgaat tot gemoderniseerde lichaamstuchtigingen in de vorm van piercings, zelfs dat laatste blijft ondergeschikt aan een overkoepelende aanbidding van het aardse.

De beweging van levenslust zet al gedurende de late Middeleeuwen in, maar wint nog steeds aan intensiteit. Dat valt ook goed af te lezen aan de meer wereldlijke opstelling van de kerk. Eerst was zij voornamelijk op de eeuwigheid gericht en op de begeleiding daarnaar toe. Vervolgens heeft zij zich in toenemende mate op de organisatie van het aardse leven geconcentreerd. De kerk van nu is veranderd in een aards welzijnsinstituut, dat volgens sommige gelovigen tevens een armoedebeweging annex actiecomité zou moeten zijn. En daarom is er in samenhang met het wereldse hedonisme ook sprake van een christelijk hedonisme dat de eeuwigheid meer en meer verzaakt.

De toenemende lustbeleving staat dus in een zeer lange traditie. Wie de wendingen tot het aardse als zorgelijk ervaart, moet wachten op een nieuwe ideologie. Een ideologie die er weer in zal slagen om tegen het aftakelen en sterven een beloning in het vooruitzicht te stellen van eeuwigdurende heerlijkheden. Nu zelfs de christelijke kerk niet meer lijkt te geloven in de hemelse verrukkingen, neemt het volk het heft in handen en tracteert zichzelf op heel concrete aardse genoegdoeningen. Vroeger namen die vooral de vorm aan van verlekkerende dromen die een kortstondige troost boden tegen de barre verschrikkingen van het dagelijkse bestaan en de onzekerheden omtrent toelating in de hemel.

Zo is Cocagne (luilekkerland) in de Middeleeuwen een droomparadijs, voorzien van aardse catering. Overal en altijd is voedsel aanwezig dat zichzelf toebereidt of de grondstof vormt voor muren, hekken en huizen waardoor elke gedachte aan schaarste definitief uitgebannen wordt. Verder is er vrije seks voor iedereen, heerst er een ideaal klimaat, staat er een verjongingsbron ter beschikking en wordt men er slapend rijk. Zulke troostrijke dromen zijn in de moderne wereld tot tastbare werkelijkheid gemaakt. Eten is dag en nacht in de vorm van fast food beschikbaar, magnetrons laten voedsel uit de wand komen, een ideale mix van seks en het juiste klimaat is te koop bij de reisadviseur, en de verjeugdiging heeft in medische kringen een hoge vlucht genomen.

Naast zulke lange termijn bewegingen is er ook een meer seizoengebonden hedonisme, dat juist een bijzonder louterende functie heeft in de samenleving en door vrijwel allen wordt getolereerd. Men moet van tijd tot tijd uit de band springen om het normale leven van alledag dragelijk te kunnen houden. En tevens kan men door het periodiek verzaken of zelfs bespotten van de geaccepteerde normen en waarden beklemtonen hoezeer het noodzakelijk is om deze normen tijdens het normale leven te handhaven. De carnavalsviering is daarvan het beste voorbeeld, maar het instellen van zulke reinigingsrituelen met een tijdelijk omgekeerde wereld doet zich ook voor op de vrijgezellenavond, de nieuwjaarsborrel en vakanties in het algemeen.

Zulk hedonisme heeft een strikt ritueel karakter en blijkt uitermate functioneel bij de instandhouding van de samenleving. En daar komt nog het nodige bij. Gezamenlijke vreet- en schranspartijen ontkennen de dood, bevestigen solidariteit en bezegelen bondgenootschap. En hoe meer en langer men schrokt, hoe sterker die functies gevoeld worden. Frankische ridders verlaten boerend en winden latend de tafel van hun gastheer, om aldus te accentueren hoezeer niet alleen het eten maar vooral de bijkomende functies in de smaak gevallen zijn. En Karel de Grote vreet zich ongans aan wildbraad, gevogelte en pasteien om te tonen dat hij inderdaad de macho is die men op zijn keizerlijke plaats wenst.

Er is dus zowel hedonisme op de korte baan als een meer periodiek hedonisme dat hoort bij de lange golfslagen van de geschiedenis. Beide vormen zijn sterk geritualiseerd. Wie zich eraan ergert, probeert zich te distantiëren van de deiningen van de geschiedenis. Maar alles trekt vanzelf weer recht krachtens een onweerstaanbare dialectiek. Ideologieën komen en gaan. Als de tekenen niet bedriegen, kondigt zich al een opwaardering aan van waardig sterven dat een voldragen leven naar ieders bevrediging moet afsluiten. Graag met de modernste middelen. Het wachten is alleen op een bijpassende ideologie die weer de wereld kan veroveren.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden