De troost van Gijp

Voor zijn fans is René van der Gijp een moderne heilige.Beeld Roel Venderbosch

fenomeen | Een tweede boek over hem, net uit, vliegt alweer de winkels uit. René van der Gijp is gewoon maar een voetbalanalist, maar wat hij voor veel mensen betekent, gaat het voetbal ver te buiten.

Ik neem niets serieus. Vooral mezelf niet", zegt René van der Gijp. Tegelijkertijd weet hij: voor veel mensen betekent hij veel. "Heel bijzonder." Als voetballer speelde Van der Gijp (55) onder meer voor Sparta en PSV en haalde hij vijftien keer het Nederlands elftal. Maar de echte roem kwam pas ná zijn voetballoopbaan, toen hij aanschoof in het tv-programma 'Voetbal Inside' (en de voorgangers daarvan) om over voetbal te ... ehh ... ouwehoeren - een ander woord is er niet voor. Er zijn intussen twee boeken over hem verschenen.

Dat maakt veel los. Mensen laten zich begraven met een exemplaar van zo'n boek in hun kist. Ernstig zieken willen nog één keer een tv-opname met hem meemaken. Iemand die tot euthanasie besloten heeft, wil dat de injectie geplaatst wordt tijdens een uitzending van 'Voetbal Inside'.

Na een tv-optreden ging hij eens op de foto met een meisje van een jaar of zeventien, vertelt Van der Gijp in het tweede boek. "De volgende dag krijg ik een mailtje, waarin ze schrijft dat haar vader altijd zo van het programma had genoten, maar dat hij een paar jaar geleden zelfmoord had gepleegd. En dat ze zich had voorgenomen om op zijn sterfdag met mij op de foto te gaan. Ook een beetje als eerbetoon aan hem."

"Waanzinnig", vindt Van der Gijp zelf. En Michel van Egmond, de auteur van de twee boeken over hem, bekende in een tv-interview er 'totaal geen verklaring' voor te hebben. "Als ik zulke verhalen hoor, moet ik vooral terugdenken aan hoe ik in m'n pyjamabroek achter een Ikea-bureautje die woordjes achter elkaar aan het zetten was."

Het eerste boek, 'Gijp' uit 2012, speelt rond de burn-out van de hoofdpersoon. Er zijn 360.000 exemplaren van verkocht, vaak aan mensen die nooit andere boeken lezen. Het tweede, 'De wereld volgens Gijp', verscheen half september en gaat zijn voorganger in verkoopcijfers achterna. Het beschrijft de plotselinge dood van Van der Gijps vriendin Daniëlle, de moeder van zijn jongste zoon (met wie hij trouwens niet samenwoonde). En ook over de dood van zijn moeder, een paar maanden later. En vooral hoe hij met deze gebeurtenissen omgaat.

Al die 'woordjes achter elkaar' bieden troost, kennelijk. Maar waarom? Om Van der Gijps relativerende kijk op de wereld? Z'n anti-elitaire opstelling? Z'n vaak net niet correcte humor - hockey is zo populair onder vrouwen, "omdat het van alle sporten het meest op stofzuigen lijkt"?

Van der Gijp zelf begrijpt het niet, Van Egmond evenmin. Wie kan de troost van Gijp wel verklaren? De fans van Gijp zelf misschien (zie elders op deze pagina's)? Of anders wetenschappers die studie doen naar levensbeschouwing?

'Mensen kunnen niet meer accepteren dat het leven soms niet helemaal loopt zoals jij wilt. Ze denken totale controle over de gebeurtenissen te kunnen hebben. Maar dat is een misverstand. Echt.' ('Gijp')

"Kunst heeft de plaats ingenomen van religie", zegt Frank Bosman, cultuurtheoloog aan de universiteit van Tilburg. "Of dat nu hoge of lage cultuur is, de Matthäus Passion of Gordon, dat maakt niet uit. Ook moderne mensen hebben behoefte aan zingeving. Wie ben ik? Wat kom ik hier doen? Om dat soort vragen gaat het.

"Schilderijen, muziek, literatuur helpen daarbij, bieden stof tot nadenken, dagen je uit je eigen verhaal ertegenover te zetten. Je zoekt de overeenkomsten en verschillen, daar spiegel je je aan. Dat werkt het best als degene over wie je leest niet heel anders is dan jij, maar ook niet te veel op je lijkt.

"Neem een film als 'Bridget Jones' Baby', over een vrouw die het moederschap lang heeft uitgesteld. Vrouwen die die film bezoeken, hebben daarna misschien een gesprek over de keuzes in hun eigen leven en dat zet aan tot nadenken. In de Middeleeuwen lazen mensen heiligenlevens, nu bieden films en ook boeken als 'Gijp' hetzelfde."

Van der Gijp als moderne heilige dus? "Haha, voor sommige van zijn fans zeker. Maar ik zie een heilige toch meer als iemand die naar God verwijst."

'Ik ben iemand die zich snel neerlegt bij z'n lot. Ik laat me een beetje door het leven leiden, ik onderken dat je zelf niet zoveel in te brengen hebt. Een beetje geluk hebben in het leven, dat is al heel wat.' ('De wereld volgens Gijp')

Maar wat precies maakt Van der Gijp tot zo'n voorbeeld? "Blijkbaar herkennen mensen zich in hem", zegt Joke van Saane, hoogleraar godsdienstpsychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. "Hij ziet er niet uit, maakt foute grappen, heeft een hard leven. Hij is, kortom, one of us.

"Gijp laat mensen zien hoe hij omgaat met het leven en dat brengt anderen op gedachten waar ze zelf misschien niet op waren gekomen. Hij straalt iets onverwoestbaar optimistisch uit: uiteindelijk komt het wel weer goed. Dat geeft mensen moed."

Het gaat misschien te ver om dit als religieus te duiden. Maar inderdaad, in vroeger tijden ontleenden mensen zaken als hoop en troost vooral aan religie. "Religie heeft als core value: het komt wel goed. Denk aan begrippen als vergeving en verzoening, eeuwig leven. Mensen hebben het nodig hun eigen sores een beetje te relativeren.

"Religies bestaan uit verhalen over God, maar ook over mensen en hun keuzes. Dat verhalende karakter van religies zorgt voor identificatiemogelijkheden, voor herkenningspunten. Degenen die in de heilige teksten figureren, zijn meestal verre van heilig - vergelijkbaar met Gijp dus. Mensen accepteren zoals ze zijn: dat is precies wat in de meeste religies gebeurt, en ook daar hebben mensen behoefte aan."

Mensen zijn op zoek naar zin, zegt Van Saane, naar zekerheid, naar een positief zelfbeeld, een uitweg uit de chaos. "Religie kan dat bieden, maar heeft daar allang niet meer het alleenrecht op. Gijp voorziet óók in die behoeften."

En die Gijp-lezer die met het boek begraven wil worden? Van Saane, met een lachje: "Dat klinkt bijna bijbels".

'Ik stapte altijd het veld op met de geruststellende gedachte: er kunnen maar drie dingen gebeuren. We kunnen winnen, we kunnen verliezen en het kan een gelijkspel worden. Simpel toch? Als je daar nu van tevoren rekening mee houdt, dan kan het eigenlijk nooit tegenvallen' ('Gijp')

Én het gaat over voetbal, zegt Johan Roeland over de populariteit van Gijp, laten we dat niet vergeten. Roeland doet onderzoek op het gebied van media, religie en cultuur, eveneens aan de VU. Voordat hij zijn gedachten liet gaan over het verschijnsel Gijp, sprak hij erover in de kleedkamer van zijn eigen voetbalclub, HSSC '61 in het Zuid-Hollandse Hei- en Boeicop.

"Dat geouwehoer over voetbal is dagelijkse praktijk in het leven van veel mensen en Van der Gijp speelt daar een rol in. Hij is ontwapenend en toegankelijk, hij heeft gevoel voor taal en humor, hij is schaamteloos, ongepolijst mannelijk en anti-elitair. Zo bezien is hij een vertegenwoordiger van het populisme, alleen dan niet in de politiek."

Voetbal kan troost bieden. "Het spel zelf én het praten erover. Al was het maar omdat het afleidt van zwaardere zaken. Ook voor Gijp zelf: praten over voetbal is een tijdelijke onderbreking van het dagelijks leven, het leidt af van rouw en verdriet."

Zou ook de gelijkmatigheid, de gelatenheid waarmee Van der Gijp ondergaat wat hem overkomt, lezers aanspreken? "Moeilijk te zeggen. Het gaat in deze boeken niet alleen over voetbal, dat is duidelijk, maar ook over omgaan met dood en verlies. Voetbal is er verbonden met levensfilosofie, pragmatisch en positief. Zo'n levensbeschouwing kan mensen aanspreken die het gevoel hebben weinig grip te hebben op hun leven en op de wereld om hen heen."

'Ik heb sterk de neiging om de hele dag bij mezelf te denken: het gaat he-le-maal nergens over, zo'n leventje.' ('De wereld volgens Gijp')

Een populist? Misschien. Maar ook een 'representant van het Hollandse doe-maar-gewoon-subcultuurtje', zegt emeritus hoogleraar godsdienstsociologie Meerten ter Borg. "Ieder mens denkt op gezette tijden na over de zin van het leven, maar in Nederland is het niet de bedoeling dat je dat met veel bombarie doet. Het moet kalm en netjes en praktisch blijven."

Zelfgemaakte helden spelen een rol in die doe-maar-gewoon-zingeving en Van der Gijp is misschien zo'n held. "Hij laat zien: hoe ga je om met tegenslag, hoe blijf je overeind als alles tegenzit? Het gevecht tegen het schlemieldom, daar gaat het uiteindelijk om."

vrijdagavondgevoel opnieuw beleven

"Ik ben niet idolaat van Gijp, hoor", zegt Coraline Konijnenburg-Westerterp (59). Maar zij en haar man en zoon keken steevast naar 'Voetbal Inside'. "Het ultieme vrijdagavondgevoel. De werkweek achter de rug, met een kop koffie en een Grand Marnier op de bank. De fijnste avond van de week."

En toen werd haar man Marcel ziek, slokdarmkanker. Twee jaar duurde dat en al die tijd bleef hij naar 'Voetbal Inside' kijken. Op het laatst werd het een belangrijke mijlpaal: de volgende uitzending halen. Dat bood afleiding. "Marcel was zo ziek, zijn wereld was zo klein geworden dat hij nog maar een paar kleine doelen in z'n leven had. Zoals kijken naar 'Voetbal Inside'. Dat drong alle ongemakken even naar de achtergrond. Tijdens de chemokuren heeft hij 'Gijp' nog gelezen en daar moest hij vaak om glimlachen."

Haar man overleed tijdens een wedstrijd van het Nederlands elftal in 2014. "Hij lag beneden in de kamer op bed. Ik had de televisie zachtjes aangezet, hopend dat hij door het geluid van de wedstrijd zoetjes aan zou wegzakken in een diepe slaap."

Nog dagelijks is ze met de dood van haar man bezig en toch gaat het goed met haar, zegt ze. "Je krijgt kracht naar kruis." Maar toen ze hoorde van het overlijden van Van der Gijps vriendin en toen ze hem in een tv-interview daarover zag zoeken naar woorden, besloot ze hem te mailen. "Dat herkende ik: er zijn geen woorden om dat ongelooflijke gemis uit te drukken."

Naar 'Voetbal Inside' kijkt ze nog steeds. "Om het vrijdagavondgevoel opnieuw te beleven."

Erbovenop geholpen door Gijp

"René van der Gijp is een groot idool van me. Hij heeft me er echt bovenop geholpen - al kent-ie me niet." Yiri (26, achternaam bij de redactie bekend) heeft een moeilijke tijd achter de rug, zegt hij zelf, met zware depressies. "Maar elke keer als Gijp op televisie verschijnt, word ik gewoon vrolijk. Die zelfspot, dat lacherige, die houding van: het komt wel goed. Ik kijk door die lach van hem heen, hoor. Het is vooral een heel gevoelige en lieve man."

Is Van der Gijp een voorbeeld voor hem? "Zeker! Hoe hij dingen weet te relativeren, dat geeft mij ook weer rust en vertrouwen in de toekomst. In mijn goede periodes ben ik net zo. Maar de laatste tijd was ik het kwijtgeraakt."

"Ik wil hem niet na-apen, hoor, maar ik lijkt echt op hem. Zijn kijk op het leven, hoe hij z'n eigen leventje leidt, dat vind ik heel inspirerend. Echt een wereldgozer! Ik wil hem graag ontmoeten. Dan zou ik hem een hand geven en zeggen: dank je wel voor wie je bent."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden