Review

De Trojanen, dat zijn wij

Morgen gaat de opera Les Troyens van Berlioz in première, een werk uit 1858. Nu voor het eerst in Nederland te zien en brandend actueel, vindt regisseur Audi. Juist daarom krijgen de Trojanen geen soldatenuniformen aan, en vooral geen Amerikaanse.

Pierre Audi is er klaar voor. De artistiek leider van De Nederlandse Opera, die bij zijn eigen gezelschap menige succesvolle enscenering maakte, regisseert nu 'Les Troyens' (De Trojanen), de epische monsteropera van Hector Berlioz. De spectaculaire productie - aanvang halfzes, voorziene eindtijd vijfeneenhalf uur later - gaat morgen in première. Het is de allereerste keer dat 'Les Troyens' volledig geënsceneerd in Nederland te zien is, een gegeven dat mooi samenvalt met de viering van Berlioz' tweehonderdste geboortedag.

'Les Troyens' behelst eigenlijk twee opera's: eentje over de inname van Troje via de beroemde list met het houten paard en de andere over de Trojanen in Carthago. Verbindend element is de held Aeneas, die in Troje aan de Grieken weet te ontkomen en van de goden de opdracht krijgt om in Italië een nieuw Troje (Rome) te stichten. Onderweg belandt hij in Carthago, waar hij een wilde affaire heeft met de uit Tyrus gevluchte koningin-weduwe Dido. Aeneas' plichtsbesef blijkt uiteindelijk groter dan zijn liefde en hij laat een verbitterde Dido achter, die waardig voor de dood kiest.

,,Weet je dat ik een paar kilometer van Tyrus ben geboren?'' Audi glimt een beetje als hij de vraag stelt. ,,Net als Dido ben ik dus een Feniciër.'' De regisseur zegt het bijna terloops, maar als geboren Libanees kent hij de woelingen in dat historische gebied en het kan haast niet anders of hij moet een link zien tussen deze tijd en de mythische gebeurtenissen waar Vergilius-bewonderaar Berlioz het in zijn 'Troyens' over heeft.

Volgens Audi past 'Les Troyens' perfect in deze tijd. ,,Deze net begonnen eeuw heeft meer dan ooit een 'Troyens' nodig'', zegt Audi in zijn werkkamer, een kleine week vóór de première. ,,Ik heb in mijn leven nog nooit een periode meegemaakt die zo cynisch is als nu. Het is heel extreem wat we meemaken. Het lijkt alsof er grootse, epische gebaren worden gemaakt, maar het zijn gebaren die totaal leeg zijn. Volwassen naties worden bij de neus genomen en we glijden met z'n allen de rampspoed tegemoet terwijl we klaarwakker zijn. We hebben de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, maar daar kennelijk niets van geleerd.''

,,Wraak, wraak, wraak is het enige dat we horen. In 'Les Troyens' laat ik aan het eind van het eerste deel de hele familie van koning Priamus uitmoorden. Aan het slot van het tweede deel ziet Dido een visioen van haar wreker Hannibal, terwijl het koor brult over 'eeuwige haat aan het ras van Aeneas'. Het is nu niet anders. Wij zoeken ook naar de ultieme wraak en rusten niet voordat we Saddam, zijn zonen en zijn hele familie gevonden en berecht hebben. Het domineren van hele rassen, daar zijn we nog steeds mee bezig. In mijn enscenering voer ik de Afrikaanse koning Jarbas op, een Numidiër die vergeefs om de hand van Dido vraagt en bij haar weigering vervolgens tegen de koningin en haar volk optrekt. Aeneas biedt aan om met zijn manschappen en wapens Dido bij te staan om Jarbas een kopje kleiner te maken. Door de gekleurde Jarbas te laten zien - in de opera wordt slechts over hem gesproken - zet ik het rassenverschil op scherp.''

Dan laat Audi een papier zien waarop een bericht staat over Edward Said, de vorige week overleden hoogleraar, literatuurcriticus, schrijver en voorvechter van de Palestijnse zaak. Audi: ,,Said was een van de bekendste en felste tegenstanders van de Amerikaanse Midden-Oosten-politiek en sprak en schreef vaak over de dominante invloed van de ene beschaving op de andere. Hij zag als geen ander in dat onze wereld nog vol zit met waar het in 'Les Troyens' om gaat. Hij stelde terecht de vraag waar iemand het recht vandaan haalde om een ander voor te schrijven wat goed is. Hij was ook een groot operaliefhebber en 'Les Troyens' was zijn favoriete opera. Hij had een van onze voorstellingen willen bezoeken, maar dat heeft helaas niet meer zo mogen zijn.'' In de programmafolder heeft Audi een herinnering aan Saiïd laten opnemen waarin hij de Palestijn beschrijft als een vechter voor de kunstvorm opera vanwege haar belang voor onze samenleving. Audi zegt dat Saids ideeën zijn productie van 'Les Troyens' sterk hebben beïnvloed.

Het lijkt alsof alles samenvalt om van deze nieuwe enscenering van 'Les Troyens' iets bijzonders te maken: de Berlioz-herdenking, de scenische Nederlandse première, de toestand in de wereld, de dood van Said en de regie van Audi. Toch is het toeval dat Pierre Audi nu 'Les Troyens' regisseert. ,,De Nederlandse Opera wilde in 1992 al 'Les Troyens' doen met dirigent Edo de Waart en met regisseur Herbert Wernicke. Die productie zou in Carré gaan, maar door omstandigheden lukte dat niet. Wernicke deed 'Les Troyens' vervolgens in Salzburg en eigenlijk lag het steeds meer voor de hand dat ik het zelf zou gaan doen. Ik heb de productie van Pizzi in Parijs gezien en ook die van Wernicke in Salzburg. Ik vond ze allebei saai en vervelend.''

Audi heeft niet alleen kritiek op anderen, maar steekt ook ruiterlijk de hand in eigen boezem. Er is De Nederlandse Opera veel aan gelegen om van deze 'Les Troyens' een succes te maken, omdat eerdere Berlioz-opera's in het Muziektheater jammerlijk mislukten. ,,'Benvenuto Cellini' en 'Béatrice et Bénédict' waren inderdaad niet geslaagd. Tim Albery, had een geweldige 'Les Troyens' geregisseerd in Groot-Brittannië en hij leek dé man om bij ons de Berlioz-opera's te doen. Dat pakte verkeerd uit en ik begrijp nu ook waarom. Bij Berlioz moet je oppassen dat je je niet laat verleiden tot realisme en naturalisme. Daarom was de enscenering van Berlioz' 'La damnation de Faust', die Harry Kupfer hier jaren geleden maakte, zo goed. Hij vond de juiste balans tussen concept en fantasie en hij bracht kleur en humor in. Een heel slimme productie.''

,,Tien jaar geleden, zonder de opgedane ervaringen met Wagners 'Ring des Nibelungen' zou ik 'Les Troyens' niet hebben aangedurfd. In beide werken moet je hetzelfde doen, namelijk een verhaal vertellen. En in beide gevallen moet je je heel goed afvragen hoe je daarbij het theater visueel wilt gebruiken. De epische dimensie van die verhalen moet naar boven komen; het moet groter zijn dan wijzelf. Ik begrijp nu ook de andere Berlioz-opera's veel beter. Mijn voorliefde voor hem begon al vijfentwintig jaar geleden, maar je moet de componist en zijn muziek wel veroveren. En 'Les Troyens' is dan nog extra bijzonder omdat het eigenlijk een utopische opera is. Het gaat in dit werk om de totale devotie van één persoon voor zijn onderwerp. Utopische werken spreken de massa meestal niet aan, maar in 'Les Troyens' zit geen enkele lege maat of loze scène. We hebben in onze enscenering zelfs de scène met de Griekse spion Sinon opgenomen. Berlioz schrapte die scène in een vroeg stadium, omdat de opera al zo lang was. Enkele jaren geleden werd die scène teruggevonden en ik vind het essentieel om te laten zien, omdat daarin duidelijker wordt waarom de Trojanen uiteindelijk het houten paard binnen hun muren halen.''

Het paard van Troje is een van de iconen uit de geschiedenis van het verhalen-vertellen. Als je bij Berlioz moet oppassen voor te veel realisme, betekent dat dan ook dat Audi het paard niet zal laten zien?

,,Ik heb erover nagedacht of het zonder kon, maar je kunt niet om dat paard heen. In onze productie wordt het beeld gebruikt als een symbool, als een visioen, iets wat staat voor dood en verraad. Aan het eind laat ik het paard terugkomen, omdat het daar ook verwijst naar het verraad van Aeneas. Iets dergelijks deed ik met Wotans speer in 'Der Ring des Nibelungen'. Ook die speer staat voor verraad en daarom boorde die zich aan het eind van 'Götterdümmerung', de opera waarin Wotan al niet meer optreedt, door de wand heen.''

,,Je kunt in 'Les Troyens' volledig je doel voorbijschieten en ik denk dat men daarom nogal huiverig voor dit werk is. Ik kan geen andere reden bedenken waarom het in Nederland honderdvijfenveertig jaar moest duren voor er een scenische productie kwam. In Berlioz' muziek zul je vergeefs zoeken naar de bloed-kleuren van Verdi; Berlioz is veel minder direct. Het orkest is de hele tijd aan het woord, speelt een hoofdrol met een riskante vorm van orkestratie. Nog steeds klinkt die orkestratie heel modern en persoonlijk. De opera is opgebouwd uit heel veel scènes, is bijna filmisch van opzet en er zitten ook nogal wat balletten in. Berlioz legt een totale fantasie aan structuren bloot, allerlei vormen die niet heel dramatisch zijn en die je als regisseur heel vernuftig met elkaar moet zien te verbinden. Ik vind het wel essentieel dat de twee delen van 'Les Troyens' niet opgesplitst worden - zoals men vaak doet - maar in zijn geheel op één avond gaan. Dat staat voor mij gelijk aan het uitvoeren van Wagners 'Ring' binnen één week.''

,,Ik zag in eerste instantie erg op tegen het feit dat Berlioz zoveel met het koor doet in 'Les Troyens'. Er zijn meer dan dertig koor-scènes waarin je zo'n 180 zangers over het toneel moet bewegen. Dat vergt heel veel organisatie waarbij je heel gemakkelijk het gevoel voor de fragiliteit van het werk kunt kwijtraken. Je moet dat enorme verschil tussen epische schaal en persoonlijk gevoel zien te overbruggen. Ik denk dat het me gelukt is. Het ziet er allemaal heel gestileerd uit en het koor is echt het hart van deze enscenering geworden; als een rivier die door de beide opera's heen stroomt.''

,,Berlioz was een dromer. Gelukkig zou ik bijna zeggen. Hij was er niet op uit om een consistent oeuvre op te bouwen. Daarbij komt dat hij ook niet echt praktisch was, maar dat hoort bij een dromer. Op papier lijkt de persoon Berlioz een echte romanticus, maar je zou zijn muziek haast classicistisch kunnen noemen; er zit niets van de schmalz in die romantische muziek kenmerkt. Je merkt dat de muziek bijna gesproken moet worden en het is veelzeggend dat Berlioz zijn eigen tekstboek schreef.''

Audi wil zo weinig mogelijk toevoegen aan 'Les Troyens'. De gestileerde enscenering moet voor zich spreken, zonder al te veel duiding. ,,Ik streef naar een concentratie van beeld. We moeten leren van onze eigen Berlioz-mislukkingen. Het zou erg makkelijk zijn om de analogie die ik met onze tijd zie te vertalen in veel militaire kostuums en wapengekletter. De Trojanen als Amerikanen. Men beschouwt dat vaak als modernistisch theatermaken, maar eigenlijk is het juist het tegendeel daarvan. Je moet in de mythe geloven, het niet toespitsen op iets herkenbaars. Dat is pas modern.''

'Les Troyens' bij De Nederlandse Opera in een regie van Pierre Audi met solisten, koor en het Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Edo de Waart. Vanaf 5 oktober in het Muziektheater in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden