De trippelpasjes van Merkel

Op de dag dat Nederland een nieuwe Tweede Kamer kiest, viert in Duitsland de regering-Merkel haar eerste verjaardag. Regeren straks in beide landen identieke coalities? Ook in Nederland lijkt een gedwongen samenwerking tussen sociaal-democraten en christen-democraten namelijk een waarschijnlijke uitkomst. Wat dat voor Nederland kan betekenen, leert één jaar Merkel.

De Duitse en de Nederlandse politiek beginnen steeds meer op elkaar te lijken. In beide landen verliezen de grote partijen aanhang. De tijd dat één van die partijen samen met een kleinere partij over een meerderheid kon beschikken, lijkt voorgoed voorbij. In de Bondsrepubliek regeren nu al een jaar de christendemocraten samen met de sociaaldemocraten. Dat zou straks in Nederland ook zomaar kunnen.

Zo’n ’grote coalitie’ kan twee dingen doen. Ze kan de krachten bundelen en eindelijk de grote problemen aanpakken. Of ze kan zich beperken tot de zaken waar ze het over eens is en de grote problemen voor zich uitschuiven. Het siert de coalitie onder leiding van bondskanselier Angela Merkel (CDU) dat ze hoe dan ook probeert enkele van de nijpendste kwesties tot een oplossing te brengen.

Dat vereist een goede samenwerking en een sterke wil tot consensus. Dat die twee zaken aanwezig zijn, is het minste wat men van de regering-Merkel kan zeggen. Vice-kanselier Franz Müntefering (SPD), die zich vóór de verkiezingen hard over Merkel uitliet, vormt met haar inmiddels een hecht koppel. Hun omgang is zo vriendelijk en glad dat de pers over de ’M & M’s’ spreekt. En zo lijkt de sfeer in de hele regering te zijn: vertrouwelijk en zakelijk. Van wrijvingen binnenskamers komt zelden iets naar buiten.

Hoe doet Angela Merkel dat? Hoe houdt een natuurkundige uit de voormalige DDR met nauwelijks regeringservaring de boel bij elkaar? Anders dan haar voorganger Gerhard Schröder doet ze haar werk grotendeels buiten het oog van de camera’s. Insiders schrijven haar een grote handigheid in communiceren toe. Fameus is het gemak waarmee ze haar mobiele telefoon bedient. Ze belt en sms’t de ene consensus na de andere bij elkaar.

Dat werkte aanvankelijk goed. Al snel werd een aantal kordate besluiten genomen. Zonder veel ophef werd de btw verhoogd, de financiële steun aan gezinnen uitgebreid, de pensioengerechtigde leeftijd naar 67 jaar opgetrokken, de macht van de deelstaatregeringen beperkt. Van gemor of tandengeknars geen spoor.

Merkel haalde ongekend hoge waarderingscijfers. Die had ze mede te danken aan haar succesvolle optreden in het buitenland. Velen hadden hardop getwijfeld of ze zich op het wereldtoneel zou weten te handhaven. Maar moeiteloos corrigeerde ze de al te vijandige houding van haar voorganger tegenover Bush en de al te kameraadschappelijke tegenover Poetin. Met beide presidenten sloot ze een hoffelijke vriendschap zonder hen voor kritiek te sparen.

In Europa was haar debuut niet minder soepel. De begrotingscrisis van de Europese Unie loste ze in een vlotte reeks tweegesprekken op. De wereld was onder de indruk. De politieke dinosaurus Henry Kissinger noemde haar al snel ’de dominante figuur in Europa’. Het Amerikaanse tijdschrift Forbes riep haar uit tot ’de machtigste vrouw van de wereld’. En onlangs nog betitelde The Economist haar als een ’wereldster’.

Het bleef goed gaan tot en met de wereldkampioenschappen voetbal. In haar eerste nieuwjaarstoespraak, die opvallend lichtvoetig uitviel, had ze zich al laten ontvallen ’dat ze niet inzag waarom de Duitse mannen niet net als de Duitse vrouwen wereldkampioen voetbal konden worden’. Toen geloofde nog niemand dat ze zich echt voor voetbal interesseerde.

Maar tijdens het toernooi bleek ze niet alleen verstand van zaken te hebben maar ook de bijbehorende emotie te kunnen tonen. Haar juichen met wijd open mond en half geheven vuistjes en haar innige omhelzing met bondscoach Jürgen Klinsmann droegen niet weinig bij tot het ontspannen patriottisme waaraan Duitsland voor even ten prooi viel.

Voor even. In diezelfde jubelmaand juli bedacht Merkel met de leiders van de coalitiepartijen een oplossing voor een van de moeilijkste problemen waarvoor de regering stond: de hervorming van de gezondheidszorg. Al snel werd het plan van alle kanten onder vuur genomen. Oppositie, verzekeraars, artsen, apothekers, patiënten, iedereen die ook maar iets met de gezondheidszorg van doen had, schoot de voorstellen aan flarden.

Duitsland was weer terug bij af. Weg was de vrolijke zomer. Het klagen keerde terug. Het vertrouwen in de coalitie en in de bondskanselier nam in de peilingen spectaculair af. De media pakten het krediet dat ze de bondskanselier na de eerste honderd dagen zo gul hadden geschonken, weer terug. En het kon niet uitblijven: de christendemocratische regeringsleiders van de deelstaten begonnen zich weer te roeren.

Met zulke partijgenoten heb je geen oppositie meer nodig, moet Merkel denken. Die ’deelstaatvorsten’ leveren vanuit de provincie te pas en te onpas hun commentaar op de in Berlijn gesmede plannen. Steeds vaker te onpas, omdat het aantal onderwerpen waarover ze mogen meepraten, is teruggebracht. Maar dan beroepen ze zich op hun status als regionale partijleiders en oefenen langs die weg druk op Merkel uit.

Een aantal van hen kan ervan worden verdacht, Merkel nooit als bondskanselier te hebben zien zitten. Ze hadden liever een krachtige leider, bij voorkeur een man, bij voorkeur zichzelf, in die positie gezien. Merkel blijft onder die druk opmerkelijk kalm. Ze reageert niet publiekelijk op de kritiek uit eigen gelederen, ze spreekt geen machtswoord. Van de ’basta-politiek’ van haar voorganger Schröder moet ze niets hebben. De ’ijzeren dame’ Margaret Thatcher is allerminst haar voorbeeld.

Merkel beschikt over een bewonderenswaardig uithoudingsvermogen. Ze kan incasseren, geduld oefenen, zichzelf wegcijferen. Tegenover de pers is ze even vriendelijk als afstandelijk. Ze zegt niets fouts maar ook niets opwindends. In vergaderingen is ze vasthoudend en onvermoeibaar. Vrouwelijke leiderseigenschappen interesseren haar niet. Ze bijt zich vast in haar doelen en belt tot diep in de nacht om die te bereiken.

De harde kritiek in de pers, de miserabele cijfers in de peilingen, de onrust in haar eigen partij, ze lijken Merkel allemaal niet te deren. Om haar te troosten herinnerde Die Welt am Sonntag aan de harde oordelen die alle voorgaande regeringen na hun eerste jaar ten deel vielen. Of het nu om de bejubelde Adenauer of de geliefde Brandt ging, elke bondskanselier kreeg zijn vet. Maar Merkel heeft die troost niet nodig.

Ze doet haar werk sober. Ze gelooft in haar ’politiek van de trippelpasjes’. Ze heeft haar weg in haar agenda uitgestippeld en bewandelt die onverstoorbaar. Al vóór ze kanselier werd wist ze tegenstanders op haar pad moeiteloos uit te schakelen. Ze bewijst telkens weer over een lange, zeer lange adem te beschikken. En die zou zomaar tot 2009 kunnen reiken, tot het einde van de regeerperiode.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden