De triomf van de Canadezen

In april 1917 wisten Canadese militairen de strategisch gelegen heuvelrug van Vimy in Noord-Frankrijk te heroveren op de Duitsers. Het geheime wapen bij de aanval: kilometerslange tunnels.

Elke Canadees die naar Europa gaat, moet eigenlijk naar deze plek", zegt de bejaarde man uit Calgary. "Dit is voor ons een soort heilige grond, dat is mij met de paplepel ingegoten. Ik wil hier al jaren heen, nu ik met pensioen ben, kan het."

Zo'n dertig mannen en vrouwen staan in de stromende regen te wachten totdat zij het tunnelstelsel in mogen onder dit beroemde slagveld in het noorden van Frankrijk. Ruwweg de helft steekt de vinger op als de gids - zelf een Canadese - vraagt wie er nog meer uit haar land komt. Vervolgens blijkt uit het voorstelrondje dat alle delen van het land vertegenwoordigd zijn, behalve Québec - iedereen is Engelstalig.

Mobiele telefoons doen het niet onder de grond, legt de gids uit. "In het onwaarschijnlijke geval dat mijn collega en mij gelijktijdig wat overkomt, moeten jullie deze radio pakken, daarmee heb je contact met het informatiecentrum." Stilletjes schuifelen de slagveldtoeristen de tunnel in.

Dit is Vimy Ridge, in het Nederlands: de heuvelrug van Vimy, zo'n veertig kilometer ten zuiden van Lille en vlak boven Arras. In dit gebied is tijdens de Eerste Wereldoorlog zwaar gevochten tussen de geallieerden en de Duitsers. Vimy Ridge was een stevige verdedigingslinie, kilometers lang, en, op het hoogste punt, bijna 150 meter boven zeeniveau, die het grootste deel van de oorlog in handen van de Duitsers was. Zij hadden vanaf de heuvels onbeperkt uitzicht, dat was een enorm voordeel voor ze. Fransen en Engelsen probeerden diverse malen de linie te breken, steeds zonder resultaat. In april 1917 lukte het Canadese militairen wél.

De aanval was minutieus voorbereid. Het plan was al een half jaar eerder ontworpen, in november 1916, de maanden erna verfijnd, en de uitvoering was tot vervelens toe geoefend. Britse en Canadese officieren staken hun licht op bij hun Franse collega's om te weten te komen wat er bij eerdere confrontaties met de Duitsers mis- en goed was gegaan; vooral de ervaringen bij de Slag van Verdun een jaar eerder waren cruciaal. Ze spraken niet alleen met de hogere officieren, maar ook met de lagere, de luitenants en sergeants om te horen hoe het gewone voetvolk over de oorlog dacht. Die gesprekken leverden cruciale informatie op.

undefined

Kilometerslange tunnels

De Britse militaire inlichtingendienst bracht tot in detail de positie van de vijand in kaart, geassisteerd door de prille luchtmacht die op grote schaal verkenningsvluchten uitvoerde. Speciale eenheden, bijgestaan door ervaren mijnwerkers, hakten in het kalksteen van de heuvelrug kilometerslange tunnels waardoor ze tot dichtbij de Duitse linies kwamen, en zelfs tot onder de loopgraven van de vijand. In die tunnels werden rails aangelegd voor het transport van munitie en goederen, er was elektriciteit die - anders dan op deze regenachtige zaterdag in 2014 - weleens wilde uitvallen. Dat droeg bij aan het gevoel van claustrofobie dat de soldaten toch al hadden, want de tunnels waren nauw en bedompt.

Zo ontstond ondergronds een gigantisch netwerk van tunnels, met ventilatiesystemen, railverbindingen, verblijven voor de soldaten en mijnwerkers, en zelfs keukens. Nog steeds is niet bekend hoe lang het netwerk destijds was. Via de tunnels konden snel manschappen worden aangevoerd naar de frontlinies, en bovendien mijnen, om de Duitse loopgraven op te blazen.

Het plan dreigde even in de soep te lopen toen een in Duitsland geboren Canadese militair deserteerde die vrij goed op de hoogte was en die de Duitsers ook behoorlijk wat informatie verschafte. Die zagen hun vermoeden bevestigd dat er een aanval ophanden was. Maar het overlopen van de soldaat was geen reden voor de geallieerden de zaak af te blazen.

Een week voor de daadwerkelijke aanval begon een gigantische artilleriebeschieting op de Duitse stellingen. Volgens Canadese schattingen werd meer dan 80 procent van het geschut van de vijand vernield. De in het nauw gedreven Duitsers spraken van 'een lijdensweek'.

Op 9 april, in 1917 was dat Tweede Paasdag, begon exact om half zes 's ochtends de echte aanval. Het was koud en nat, het regende en sneeuwde, en er stond een gure wind. De uitvoering van het zorgvuldig voorbereide plan was vrijwel perfect. De vier Canadese divisies, bijgestaan door een Britse divisie, rukten snel op en wisten binnen de kortste keren belangrijke delen van de Vimy Ridge te veroveren. Na vier dagen was het hele gebied in hun bezit, inclusief de hoofdprijs, Heuvel 145, zo genoemd omdat-ie zo hoog is.

Voor de Canadezen was het een gigantisch succes. Voor het eerst waren hun vier divisies die aan de Eerste Wereldoorlog deelnamen gezamenlijk opgetreden als het Canadian Corps, en kijk eens met wat voor resultaat! Ze hadden de Duitsers verslagen en teruggedreven van een strategisch belangrijk punt.

De overwinning bij Vimy Ridge is voor sommige historici zelfs zo belangrijk dat zij op die plek in Noord-Frankrijk in april 1917 de geboorte van de Canadese natie situeren. Het is een markeringspunt in de geschiedenis van het Noord-Amerikaanse land. In Vimy traden de Canadese militairen voor het eerst uit de schaduw van het Britse leger waaronder zij vielen (zie kader). Zij deden dat met een stoutmoedig plan, goed voorbereid en uitgevoerd. Canada liet daar op de slagvelden van de Grote Oorlog de wereld zien waartoe het jonge land in staat was.

Die gedragen woorden zijn terug te vinden op de plek waar in april 1917 de slag gevoerd werd. Op Heuvel 145 staat een enorm monument, twee pylonen van elk zo'n dertig meter hoog, ter nagedachtenis aan de 3598 Canadese militairen die er in die vier hectische dagen om het leven zijn gekomen, maar ook als eerbetoon aan de duizenden andere Canadese slachtoffers die tussen 1914 en 1918 op het oude continent zijn gevallen. Het is in 1936 onthuld door de Britse koning Edward VIII (ook koning van Canada), in aanwezigheid van de Franse president Albert Lebrun. Tien jaar geleden was er een opknapbeurt en over drie jaar, als de Slag om Vimy Ridge honderd jaar oud is, komen er uitgebreide herdenkingen.

Het monument symboliseert de broederschap tussen Frankrijk en Canada. Het staat op een terrein van zo'n honderd hectare dat door de Franse regering aan Canada is geschonken, het heeft zo'n beetje dezelfde status als een ambassade. In de pylonen zijn diverse beelden zichtbaar, onder andere dat van een treurende vrouw, het hoofd gebogen. Zij verbeeldt de jonge Canadese natie die rouwt om haar doden.

undefined

Niet-ontplofte granaten

De bezoekers aan het terrein moeten langs zorgvuldig gebaande paden lopen, het overgrote deel is streng verboden want er liggen nog overal niet-ontplofte granaten van honderd jaar terug, het is er levensgevaarlijk. Schapen mogen er trouwens wel grazen. Er zijn loopgraven gerestaureerd, met kunstmatig versterkte zandzakken die zonder een extra behandeling al lang verteerd zouden zijn. En van de kilometerslange tunnels is een klein deel voor het publiek geopend, waar vooral Canadezen gebruik van maken.

Militair historici roemen over het algemeen de dappere actie van de Canadezen. Zij wisten de slag te winnen. Maar het nettoresultaat was iets minder. De Slag om Vimy Ridge maakte deel uit van een veel grotere operatie, een offensief van de geallieerden om een doorbraak in de Duitse stellingen te forceren. De Fransen voerden vanaf half april 1917 onder leiding van generaal Robert Nivelle een aanval uit bij de zogeheten Tweede slag om de Aisne, maar die mislukte jammerlijk, ten koste van honderdduizenden levens. Franse soldaten begonnen op grote schaal te muiten, boos als zij waren over de in hun ogen onzinnige militaire actie.

De Duitsers zagen Vimy ook niet direct als een nederlaag. Zij trokken zich kilometers terug, en versterkten vervolgens hun linies. Ze hebben nooit geprobeerd om 'Vimy' terug te veroveren.

Ook in Canada is de status van Vimy niet onomstreden. Er zijn historici, vooral afkomstig uit het Franstalig gedeelte van het land, die het bewieroken van de slag onzinnig vinden, een uitvinding van Engelstalige nationalisten. Canada is niet geboren bij een militaire slag in april 1917 in Europa, zeggen zij (er zijn in die Grote Oorlog trouwens veel belangrijkere slagen geweest met Canadese militairen) - het land is minstens drie eeuwen ouder. Immers, al begin zestiende eeuw stichtten Europeanen (Fransen!) er nederzettingen.

undefined

Ook Zuid-Afrika vocht mee tegen Duitsland

Toen Groot-Brittannië op 4 augustus 1915 Duitsland de oorlog verklaarde, sleepte het ook vier zogeheten dominions mee in de strijd: naast Canada waren dat Australië, Nieuw-Zeeland en Zuid-Afrika. De landen waren onderdelen van het Britse rijk, met de Britse vorst als staatshoofd.

Militairen uit de dominions deden - noodgedwongen - mee aan de oorlog. Zoals Vimy Ridge voor Canada een bijzondere betekenis heeft, heeft Gallipoli dat voor Australië en Nieuw-Zeeland, maar minder glorieus. Deze slag in wat nu Turkije is, liep begin 1915 uit op een regelrechte ramp voor de geallieerden. Bijna 9000 Australische soldaten en 2700 militairen uit Nieuw-Zeeland sneuvelden er.

De situatie van Zuid-Afrika was precair. De blanke minderheid had ruim een decennium eerder de Boerenoorlog verloren van Groot-Brittannië en koesterde in de Eerste Wereldoorlog sympathie voor Duitsland. Toch vochten soldaten uit Zuid-Afrika aan geallieerde kant. Ze leden flinke verliezen in 1916 bij de Slag om de Somme, in Delvillebos. In februari 1917 kwamen ruim achthonderd Zuid-Afrikaanse soldaten - vrijwel allemaal zwarten - om het leven toen hun schip, de SS Mendi, bij het eiland Wight werd geramd door een Britse vrachtboot.

De dominions kregen bij de zogeheten Balfour-verklaring van 1926 als leden van het Gemenebest een gelijkwaardige positie als het moederland Groot-Brittannië. Die beslissing was een uitvloeisel van het feit dat de landen in de Eerste Wereldoorlog een zelfstandiger rol hadden gekregen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden