De trein halen én je afval in het juiste gat gooien

De nieuwe prullenbak in de sprinter. Beeld ANP

Krijg die reiziger maar eens zover. Die loopt door de stationshal, op zoek naar het juiste perron. Net koffie met een croissantje op. Nog twee minuten voor de trein vertrekt. Even snel beker, deksel, zakje en servetje weggooien. En dan doemt een afvalbak met verschillende gaten op. Gescheiden weggooien, is het devies.

Het lijkt nogal een ambitieus plan, mensen in dat soort situaties verleiden om het goede voor het milieu te doen. Toch is dat de bedoeling. De NS en ProRail tekenden in 2015 een Green Deal met het ministerie van infrastructuur en milieu met als inzet dat driekwart van het reizigersafval op stations in 2020 gescheiden wordt afgevoerd.

Inmiddels staan op acht grote stations afvalbakken met verschillende compartimenten. Binnenkort komen er daar nog drie bij. En deze maand is een proef begonnen met gescheiden afval ophalen in de trein. Op een lijn in het zuidoosten van Nederland zijn sinds januari in de nieuwe sprinter de onhandige kleine afvalbakjes bij de stoelen vervangen door een grotere bak op het balkon met drie gaten: organisch, plastic (ook blikjes) en rest. Reizigers wordt gevraagd de kranten in het bagagerek te leggen zodat die opnieuw gelezen kunnen worden.

Koffiebeker

Met vallen en opstaan vinden NS en ProRail, verantwoordelijk voor de inrichting van de stations, uit wat werkt en wat niet. Eerdere losse pogingen op onder andere de stations van Zutphen en Bijlmer Arena waren geen succes. De verschillende afvalstromen waren te vervuild om apart te kunnen verwerken. Nu moet het volgens de spoorbedrijven wel lukken door goed te kijken naar het gedrag van de passanten en het uiterlijk van de bakken.

“Het is een grote uitdaging de reiziger goed mee te krijgen”, erkent Mea Westerbeek, programmamanager afval en circulaire economie van NS. “De meeste reizigers zijn bereid om mee te werken maar het moet wel laagdrempelig en simpel zijn. Daarom is het uitgangspunt dat we aansluiten bij wat de reiziger thuis gewend is. Dat is blauw voor papier, oranje voor plastic, blik en drankkartonnen, PMD dus, en grijs voor restafval.”

De informatie op de bak is van essentieel belang, vult Jorien Maltha, programmamanager van ProRail, aan. “Eerst gebruikten we kleine, transparante stickers. Dat zagen de reizigers niet. Uit sorteeranalyses bleek dat het niet goed ging. Maar zo hadden we wel een nulmeting. Met kleurgebruik en pictogrammen wordt het al duidelijker. Onderzoek naar het gedrag wees uit dat informatie op de bakken, te lezen als je dichterbij komt, ook gezien wordt. Vooral als mensen twijfelen op het moment van weggooien: doe ik het goed?”

De koffiebeker bijvoorbeeld. Gemaakt van karton, maar vanwege de plastic laag erin en de vloeistofresten mag die niet bij het papier. De helft belandde dan ook in het verkeerde gat. Na het aanbrengen van een instructiesticker daalde dat naar 10 procent. Nog niet ideaal, maar dat is ‘acceptabele vervuiling’, dan blijft de papierstroom voldoende droog om als papier gerecycled te kunnen worden. Ook de opening doet ertoe, vertelt Maltha. “Toen we voor papier een gleuf maakten, bleek dat net het zetje dat nodig was om het reizigers duidelijk te maken.” Die reizigers zijn in principe wel gemotiveerd. Volgens NS en ProRail blijkt uit onderzoek dat reizigers het logisch vinden in de openbare ruimte ook afval te scheiden, net als thuis. Daarnaast is dat ook de wens van het ministerie en de twee spoorbedrijven zelf: zo zuiver mogelijke afvalstromen genereren die ook weer verwerkt kunnen worden en niet in de verbrandingsoven belanden.

Daar komt wel veel bij kijken. “De schoonmakers bijvoorbeeld moeten ook laten zien dat ze de bakken gescheiden legen”, zegt Westerbeek. “Het is dodelijk voor de motivatie van reizigers als de inhoud alsnog in één afvalzak terechtkomt. Het liefst wil je dat ze ook dezelfde kleuren zakken gebruiken: blauw voor papier, grijs voor restafval. Maar ze zijn vaak gewend blauwe zakken voor restafval te gebruiken.”

En neem het servetje. “Dat is heel laagwaardig papier en vaak vettig na gebruik. Eigenlijk moet dat niet bij het papier”, constateert Maltha. Er is ook intensief overleg met de winkels op het stations. Want moet dat zakje met venster van het broodje tonijn nu bij het papier of bij het restafval? “Een goede vuistregel daarbij is: bij twijfel bij het restafval. We proberen wel de winkeliers ertoe te bewegen zoveel mogelijk met zogeheten ‘monolayers’ te werken, zakken die uit één materiaal bestaan.”

Duur

Dat verplichten kan niet zomaar, zegt Carola Wijdoogen, directeur duurzaam ondernemen van NS. “We staan eigenlijk nog helemaal aan het begin van de circulaire economie. We moeten dat uitvinden met samenwerking, hoe kunnen we het voor alle partners interessant maken? Ook de wetgeving zal moeten veranderen. Als wij nu plastic gescheiden inzamelen en afvoeren, kost ons dat drie keer zoveel als wanneer we het als restafval aanbieden. Daar lopen we tegenaan, het is nu nog heel duur.”

Uiteindelijk willen NS en ProRail het opgehaalde afval zelf weer verwerken tot producten. Westerbeek houdt een dubbelwandige plastic beker omhoog. “Zoals deze. De binnenkant is van nieuw materiaal vanwege de voedsel- en warenwet, de buitenkant is van gerecycled plastic. De reiziger kan met zo’n beker naar de kiosk gaan en krijgt dan korting op de koffie.” Nog een idee is om van oude koffiebekers toiletpapier te maken.

“Uiteindelijk is het de kunst om al die touwtjes aan elkaar te knopen”, zegt Wijdoogen. Daar zijn wel grenzen aan. Als op een klein stationnetje twee vrachtwagens moeten voorrijden om kleine hoeveelheden gescheiden afval op te halen, is dat juist vervuilender dan om alles in één bak te verzamelen.

Twee of drie vakken?

Reizigers die de stations Alkmaar, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Arnhem of Breda aandoen, komen afvalbakken tegen met twee vakken: papier en restafval. Op de stations Zwolle en Eindhoven staan bakken met nog een derde opening: oranje gekleurd voor PMD, ofwel plastic, blik en drankkartonnen. Het is allemaal onderdeel van een proef waaruit de spoorbedrijven moeten opmaken in welke omstandigheden gescheiden afval ophalen haalbaar is. Uit cijfers van NS en ProRail blijkt dat op de meeste stations een ‘leereffect’ te zien is. Het papiervak wordt steeds ‘schoner’. In Rotterdam doen reizigers het zo goed dat het papier het stempel ‘zuiver’ kan krijgen, geschikt om apart te verwerken. NS en ProRail werken in de proef ook met verschillende pictogrammen. Op Rotterdam zijn die groter en dat geldt ook voor het blauwe vlak op de verder grijze bak. In Zwolle, waar passanten uit drie opties moeten kiezen, en dus ook plastic flesjes in het juiste gat moet gooien, zijn de resultaten nog niet goed. Of dat ligt aan te veel keuzes of aan andere zaken, zoals de plek van de bakken op het station, moeten NS en Prorail nog verder uitzoeken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden