DE TOUWBRUG DIE VERZOENING BRENGT NEUROLOGIE

Verkeren er werkelijk twee kapiteins op de brug onder ons schedeldak? Onderzoek bij mensen met allerlei hersenbeschadigingen doet het vermoeden. Maar de wetenschap heeft ze niet beide even lief.

In de lokatie van andere vaardigheden dan het geheugen tonen de hersenen zich wat honkvaster. De franse chirurg Paul Broca moest rond 1860 wel als Brugman praten voordat hij collega's ervan kon overtuigen dat hij de spraak in de hersenen had gelokaliseerd. In dit voor Aristoteles nog haast overbodige orgaan huizen de vaardigheden kennelijk links of rechts. Inmiddels begrijpen we al weer vele decennia dat verbale functies in de linker hersenhelft zijn geposteerd, terwijl we bij voorbeeld musiceren en waarnemen over rechts.

Wie is 'we' in dit geval? Dat blijft een ondoorgrondelijke vraag, vooral omdat het 'ik' van de hersenen zich moeilijk laat vergelijken met de boekwinkeleigenaar. Die verblijft buiten werktijd ongetwijfeld elders of op z'n minst boven de zaak, maar het 'ik' lijkt min of meer tussen de boeken te wonen. Sterker nog, het is misschien zelf wel een boek, of een catalogus wellicht.

Ook zonder de regisseur te kennen, kunnen we goed overweg met die links/rechts-verdeling in cerebrale taken. Bewijs: draag Shakespeare voor onder het spelen van een fuga van Bach. Daar heb je beide hemisferen dringend voor nodig: de linker hersenhelft draagt de taal voor Shakespeare aan en daarnaast dirigeren beide hersenhelften kruislings de ledematen.

Dat blijkt als er een binnenbrandje uitbreekt in een van de vleugels van de boekenzaak: je wordt getroffen door een hersenbloeding. Bach wil zeker niet meer, Shakespeare misschien nog wel als de taalcentra links niet zijn getroffen.

De gevolgen van ernstige bloedingen of andere vormen van hersenbeschadiging reiken overigens veel verder dan het bekende verschijnsel dat mensen na een bloeding in de linker hemisfeer rechtszijdig zijn verlamd en daarnaast ook te kampen hebben met hiaten in hun taalvaardigheden (afasie), of met visuele handicaps na een bloeding in de rechterhelft.

Want als er een orgaan een geintegreerde eenheid is, dan wel de hersenen. Links en rechts vormen een hechte coalitie. Ook al bestaat er een taakverdeling van taal- en cognitieve vaardigheden links, en ruimtelijke orientatie, waarneming, verbeeldingskracht en emotionaliteit rechts, daarbinnen fungeren de hersenhelften toch voortdurend als aangever voor elkaar, menen neurologen. Zij benadrukken dat de verschillen niet absoluut zijn: de rechter hemisfeer beschikt soms wel degelijk over enig taalvermogen, zij het nogal rudimentair. Of sluimerend: als kinderen op jonge leeftijd letsel oplopen aan de linker hersenhelft, leren ze doorgaans uitstekend 'over rechts' spreken.

Dat de beide hersenhelften hun sterke kanten hebben en daarover permanent met elkaar communiceren, werd pijnlijk duidelijk met de rigoureuze split-brain operaties in de jaren zestig. De belangrijkste verbinding tussen links en rechts, het corpus callosum of de hersenbalk, werd bij patienten met zware epilepsie doorgesneden. Goede bedoeling natuurlijk: de epileptische aanval zou dan niet meer via de 'touwbrug' van een paar honderd miljoen zenuwdraden van links naar rechts of andersom kunnen oversteken.

Het was de manier om te ontdekken dat beide hersenhelften voortdurend met elkaar in gesprek zijn. Nu de wederzijdse instructies grotendeels achterwege bleven, leefden beide hersenhelften in zekere zin gescheiden, waarbij de rechter hersenhelft een stuntel bleek in het gebruik van taal, de linker in gevoel voor ruimte.

Beroemd is de proef, waarbij een geblinddoekte split-brain patient een voorwerp in zijn rechterhand (gestuurd door de linker hersenhelft) direct kan benoemen. Met hetzelfde voorwerp in de linkerhand bleek de rechter hemisfeer er geen woorden voor te hebben, maar het wel op de tast uit andere te kunnen herkennen.

Nog zo'n voorbeeld: een vrouw tuurt naar een punt midden op een scherm en plotseling flitst er rechts een theekopje op. Wat ze zag? “Een theekop”, zeggen de linker hersenen. Weer staart ze naar het scherm en dan licht er links van het fixatiepunt een naakte vrouw op. En nu? De deelneemster giechelt, maar: “Een lichtflits of zoiets. Gek apparaat is dit.”

De vorige week overleden Nobelprijswinnaar Roger Sperry toonde in de jaren vijftig bij katten aan dat hersenhelften druk communiceren. Hij leerde de beesten op een hefboom te drukken als ze een plaatje van een cirkel voor zich kregen, terwijl ze eraf moesten blijven als het een vierkant was. Dat visuele kunstje leerde hij sommige katten aan een oog en die bleken het vervolgens ook uitstekend te doen als dat oog een dop op kreeg en het andere oog het plaatje werd voorgeschoteld. Maar poezen bij wie al voor de training de hersenbalk was doorgesneden, stonden te knoeien als het verkeerde oog moest kiezen.

De verstoorde communicatie leidde tot bizarre gedragingen bij splitbrain mensen. Onder het uitkleden bij voorbeeld: “Die twee handen hadden voortdurend ruzie met elkaar, de een trok mijn broek naar beneden, de ander weer omhoog.” In The Bisected Brain vertelt een man aan neuroloog Michael Gazzaniga hoe zijn rechterhand de linker probeerde te verhinderen zijn vrouw te slaan of zichzelf te verwonden.

Dat hersenhelften, die zo ruw in hun gesprek worden onderbroken, blind zijn voor wat de wederhelft ziet, blijkt uit de herkenning van een gecomponeerd gezicht met rechts de helft van een damesgezicht, links dat van een jongen. Beide hersenhelften van een split-brain patient blijken zo'n gespleten gezicht elk op hun manier te 'voltooien'. Laat een reeks foto's zien, waaronder die van de vrouw en de jongen en vraag de proefpersoon wie hij zag. Dan geeft het rechteroog via de linker hersenen (de taal) als antwoord: “Dat joch.” Vraag dezelfde proefpersoon om niets te zeggen maar wel de juiste foto aan te wijzen: “Deze, de vrouw”, zegt het linkeroog via de rechter hersenen (de waarneming).

Zulke ongecoordineerde hersenen kunnen elkaar danig in de weg zitten. De rechter willen eigenlijk opstaan, de linker slapen liever uit, het ene been wil wandelen, het ander verkiest rust. Treffen we hier werkelijk twee kapiteins op een schip, is geen van de twee hemisferen de baas? Bewuste beslissingen associeer je met taal, dus dan moet de linker hersenhelft het voor het zeggen hebben en de rechterhand regeren. Die hand is dan ook doorgaans dominant.

Heeft een mens met een doorsneden hersenbalk een gekliefd bewustzijn? Sommige neurologen nemen, zoals Roger Sperry, aan dat de geestelijke eenheid in een splitbrain patient inderdaad een illusie is, anderen veronderstelden dat er onmogelijk twee 'geesten' in een mens kunnen huizen, eenvoudigweg omdat de rechter hersenhelft niet kan denken. Althans niet 'bewust', wat dat ook moge zijn.

Maar kon je eens kijken in het hoofd van die beroemde split-brain patient van de neurologen LeDoux en Gazzaniga. Hij had enig taalvermogen in de rechter hersenen, genoeg om te antwoorden met Scrabbleletters. Soms leek het er op dat er twee mensen in hem woonden, zijn linker en rechter hersenen oordeelden niet hetzelfde. Zo kregen vertrouwde woorden - namen van bekenden zoals zijn vrouw en vrienden - van de linker hersenen meestal een hoog cijfer, terwijl de rechter hersens in hun waardering nogal eens bedenkingen uitten. En als hij een beroep mocht kiezen? “Autocoureur”, zei rechts. “Ontwerper”, verkoos links.

Dan heb je een conflict binnen jezelf dat - hoe, weten neurologen niet - in een gezond mens door de uitwisseling van informatie via de hersenbalk kennelijk ongedaan wordt gemaakt. Een grotendeels onbegrepen handjeklap over wat je nu eigenlijk ziet of wilt, en over hoe je te gedragen.

Zolang de hemisferen een fatsoenlijke conversatie voeren, komen ze er wel uit, maar als een helft door letsel merkwaardig begint te reageren, kan de ander ook in de war raken. Zoals die ene man bij wie na een ongeluk de ernstig beschadigde rechter hemisfeer na verloop van tijd werd verwijderd: plotseling ging hij weer stukken beter praten.

Wat dat betreft bewijzen hersenen in crisistijd eigenlijk hoe fabelachtig ze in bloeitijd functioneren. Dat tonen ze dan vooral in 'wat ze kwijt zijn'. Zoals mensen die lijden aan dat oninvoelbare neglect syndrome en een deel van de wereld zijn verloren.

Het moet verwonderlijk zijn voor huisgenoten dat vader zich alleen rechts heeft geschoren, dat hij zijn kop koffie links van hem niet kan vinden en 's middags alleen de rechterkant van zijn bord leeg eet. Dat hij bloemen tekent met de bloemblaadjes alleen aan de rechterkant of een klok met alle cijfers rechts van de 12 en de 6.

Halfblind voor de wereld om je heen, heet het, maar tot op heden is niet duidelijk of je dat 'blind' letterlijk moet nemen. Gaat het hier om letsel aan de rechter hersenen, zodat er geen aandacht meer is voor het linker gezichtsveld, of ligt er een spraakverwarring tussen beide hersenhelften aan die halvering van de omgeving ten grondslag? Een halve omgeving: de man werd gevraagd in gedachten over het Piazza del Duomo in Milaan te wandelen en het plein te beschrijven, komend uit het zuiden. Volkomen blind voor alles wat links lag, zag hij louter gebouwen aan de westkant, maar toen hij zich in gedachten omdraaide was het plein alleen aan de oostkant bebouwd.

Nog onbegrijpelijker is de kwaal aan de rechter hemisfeer van een musicus, door Oliver Sacks beschreven in De man die zijn vrouw voor een hoed hield: “Niet alleen slaagde dr. P. er steeds minder in om gezichten te zien, ook zag hij gezichten als er geen gezichten te zien waren. . . Soms sprak hij de gebeeldhouwde knopen van het meubilair aan en was dan stomverbaasd als hij geen antwoord kreeg.”

Hij kijkt me aan met zijn oren, kreeg Sacks in de gaten. P. zag geen gezicht meer in een gezicht. Slechts details vielen hem op, een geheel zoals bij voorbeeld een landschap op een foto herkende hij niet meer. Zo kon het gebeuren dat hij het hoofd van zijn vrouw greep om het als een hoed op zijn hoofd te zetten. Haar gezichtsuitdrukking was hem totaal ontgaan: “In visueel opzicht was hij verloren in een wereld van levenloze abstracties. Sterker nog, hij had geen werkelijke, visuele wereld.”

De man wist absoluut niet dat hij iets had verloren, net zo min als die boer die naar de neuroloog werd gestuurd, omdat hij de koppen van zijn koeien niet meer herkende.

Je zult zo dwalen in de wei zonder er zelf erg in te hebben. En zonder dat de neuroloog er iets van snapt, want die had eigenlijk nooit oog voor de rechter hemisfeer. Een vergeten deel van de hersenen en daardoor onderontwikkeld, meende neurochirurg Joseph Bogen. Boud gesteld: “We hongeren de helft van onze hersenen uit, we ontkennen de helft van onszelf.” Goeroes klagen ook over achterstallig onderhoud van onze rechter hersenen, waardoor we de ware mystiek ontberen.

Daar geloven neurologen natuurlijk geen snars van, maar veel zinnigs kunnen ze er zelf ook niet over zeggen. Wat begrijpen wij er nu eigenlijk van, erkende Oliver Sacks. Neurologie is nu eenmaal vooral de geschiedenis van onderzoek naar de linker hemisfeer, die “unieke bloem van de menselijke evolutie”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden