De tolerantie van San Marco

De Italiaanse marine handelt meer in de geest van de Bijbel dan een vooraanstaand auteur van dat boek, de apostel Marcus. Dat valt althans op te maken uit een schilderij van de Italiaanse meester Tintoretto.

Het zestiende-eeuwse kunstwerk is te bezichtigen in de Gallerie dell' Academia in de eilandenstad Venetië en heet 'San Marco salva un Saraceno durante un naufragia' (de heilige Marcus redt een saraceen bij een schipbreuk). Saraceen betekende in de tijd van Tintoretto moslim. We zien hoe de schrijver van het Marcus-evangelie, vanuit de hemel toegevlogen, een van de schipbreukelingen uit het kolkende water sleurt. De overigen, eveneens allen moslims, zullen helaas wel verzuipen, want Marcus, in het Italiaans San Marco, heeft maar twee handen en moet een keuze maken.

San Marco is de schutspatroon van Venetië. Er is aan de oevers van de Middellandse Zee veel geruzied over de apostel. De Egyptische kopten vereren hem als de stichter van hun oeroude kerk. Maar volgens een Venetiaanse legende had een engel San Marco beloofd dat hij zijn laatste rustplaats zou krijgen in het ongekend fraaie Venetië.

In 818 zouden de Venetianen daarom zijn resten vanuit de Egyptische havenplaats Alexandrië hebben ontvoerd. Ook die gebeurtenis inspireerde Tintoretto tot een schilderij. Het lichaam van de evangelieschrijver oogt daarop na acht eeuwen ontbinding nog opvallend intact. Overigens bevindt volgens de kopten zijn hoofd zich nog altijd in Alexandrië en ook een kerk in Cairo zou resten bezitten. Er is zelfs een theorie dat de Venetianen per ongeluk niet de overblijfselen van San Marco hebben gestolen maar die van Alexander de Grote.

Het lijkt ruimdenkend van San Marco, dat hij uitgerekend een moslim redt. Maar waarom laat hij die anderen dan zo harteloos verdrinken? Dat is niet omdat hij handen tekortkomt, zo blijkt uit de uitleg bij het schilderij. Het heeft allemaal weinig te maken met oecumenische tolerantie. Hij redt alleen deze moslim omdat die in hoge nood tot hem, San Marco, heeft gebeden met de belofte dat hij zich zal laten dopen als de heilige hem redt uit de golven.

San Marco laat zich dus niet leiden door menslievendheid maar door plat godsdienstchauvinisme, wat vloekt met het evangelieverhaal van 'de barmhartige Samaritaan'. De Samaritanen hadden een eigen variant van het joodse geloof ontwikkeld. Tussen hen en andere joden heerste sektarische vijandschap. Maar als een niet-Samaritaanse jood, op reis overvallen, voor dood aan de kant van de weg ligt, lopen twee geloofsgenoten (een priester en een Leviet) met een boog om hem heen. Vervolgens redt een Samaritaan, iemand van het afwijkende geloof dus, de ongelukkige het leven, zonder te verlangen dat hij Samaritaan wordt.

Als de San Marco van Tintoretto had gehandeld in diezelfde geest dan zou hij niet die ene maar alle verdrinkende moslims hebben gered zonder hun bekering te eisen. San Marco lijkt zijn eigen evangelie te zijn vergeten, maar dat is niet zo, want 'de barmhartige Samaritaan' figureert in het bijbelboek Lucas en niet in Marcus.

In de zestiende eeuw vonden ze in het Venetië van de renaissance een zo rauw onderscheid naar religie kennelijk normaal. Soms gaat de beschaving vooruit. Vaker dan ooit verkeren er in de Middellandse Zee drenkelingen in nood, onder wie veel moslims. De Italiaanse marine redt wie ze maar kan, zonder naar een doopbewijs te vragen. Tot verbazing van Tintoretto en San Marco.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden