De tolerantie van de zijderoute is in gevaar

Volgens bijgelovigen zijn extreme natuurverschijnselen voorboden van grote gebeurtenissen. In januari 2008, drie jaar voor de opstand tegen president Assad, teisterde een absurde koudegolf Syrië. Maanden later waren de sporen nog zichtbaar in de antieke woestijnstad Palmyra, in de vorm van dode olijfbomen.

Olijfbomen zijn nagenoeg onsterfelijk, maar niet bij twintig graden onder nul. "We dachten dat de wereld verging", zeiden inwoners. Dezer dagen beleven ze opnieuw een einde van de wereld, nu IS de stad veroverd heeft, wat ook het ergste doet vrezen voor de schitterende Romeinse overblijfselen. Pronkstuk is de tempel van de zonnegod Bel.

Palmyra was een pleisterplaats van handelaren op de zijderoute, die de Levant verbond met China. Alle handelaren moesten zich thuis voelen in Palmyra en daarom zijn er in die tempel symbolen van talrijke godsdiensten terug te vinden, afbeeldingen van Aziatische goden maar ook christelijke iconen. Ongetwijfeld tot walging van IS. Toen het verval intrad bouwden de mensen hun huizen rondom en zelfs in de tempelruïne. Wat zullen er legendes verzonnen zijn, geinspireerd door al die 'goddeloze' afbeeldingen. Het 'heilige der heiligen' van de zonnegod werd een moskee.

Zo troffen in de jaren twintig de Franse heersers Palmyra aan. Ze bouwden nieuwe woonhuizen en 'reinigden' het archeologische gebied. Fijn voor oudheidkundigen, maar ook het einde van een unieke leefgemeenschap, waarin, zij het bedolven onder armoede, toch iets voortleefde van de tolerantie van de zijderoute.

Palmyra was een van de min of meer Arabische vazalstaten waarmee het Romeinse Rijk zijn oostelijke grenzen beveiligde. In het jaar 272 verwoestten de Romeinen de stad, toen residentie van de rebelse koningin Zenobia. Op zeker moment beheerste zij de hele Levant, delen van Egypte en Irak en ook hele lappen Turkije. Historici weten niet wat ze met haar aanmoeten. Was ze nou wel of niet in opstand tegen Rome? Streefde ze naar een eigen imperium of wilde ze keizerin van Rome worden? Hebben de Romeinen haar geëxecuteerd? Of liep ze in Rome mee in een overwinningsparade, geboeid met gouden kettingen, waarna ze een villa kreeg en een notabele Romeinse echtgenoot? De bronnen zijn niet eensluidend.

Niet ver van Palmyra, ergens in het huidige Irak, stichtte in ongeveer dezelfde periode de profeet Mani een godsdienst die zich verbreidde van de Atlantische tot de Grote Oceaan. Een opkomend 'Arabisch' imperium en een 'Arabische' wereldreligie, verbreid via de zijderoute, het doet denken aan de situatie vier eeuwen later in de beginperiode van de islam. Kerkhistorici beschreven het manicheïsme als een christelijke ketterij. De Lutherse theoloog Adolf von Harnack merkte daarover op dat als Mani een ketterse christen was datzelfde zeker ook voor Mohammed gold. Hij zei dat in de aanloopperiode voor de Eerste Wereldoorlog toen Duitsland dong naar de hand van Turkije. Harnacks bewering dat Mohammed een ontspoorde christen was doorkruiste dat beleid. Keizer Wilhelm ontbood, zo wil het verhaal, Harnack bij zich en zei: "Straks ontbijt ik met de sultan. Ik wil niet dat dan het hele gesprek over u gaat. Houdt u alstublieft even met andere onderwerpen bezig."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden